استخوان فرونتال؛ ساختمان کلی و صفحات
استخوان فرونتال از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود: صفحه عمودی یا صدفی (Squamous / Perpendicular part) و صفحات افقی اربیتال (Orbital plates). بخش عمودی در قسمت قدامی ـ فوقانی جمجمه شرکت می‌کند و صفحات اربیتال از پایین سقف کاسه چشم و از بالا بخشی از کف حفره جمجمه‌ای قدامی را می‌سازند.
| بخش | جایگاه و نقش |
|---|---|
| صفحه عمودی / صدفی | بخش قدامی ـ فوقانی کاسه سر و قسمت فوقانی اسکلت صورت |
| صفحات اربیتال | سقف کاسه چشم + کف حفره جمجمه‌ای قدامی |
| حاشیه فوق‌چشمی (Supraorbital margin) | مرز قابل مشاهده میان بخش عمودی و صفحه اربیتال |
| بریدگی اتموئیدال | فضای U شکل بین دو صفحه اربیتال که صفحه افقی اتموئید در آن قرار می‌گیرد |
سه حفره جمجمه‌ای
منبع حفرات جمجمه‌ای را به قدامی، میانی و خلفی تقسیم می‌کند؛ حفره قدامی و میانی با مغز و حفره خلفی با مخچه مرتبط‌اند.
نکته اصطلاح‌شناسی منبع
برای حفره‌ها از «درونی/بیرونی» و برای بیان وضعیت نسبت به خط وسط از «داخلی/خارجی» استفاده شده است. این تمایز در جزوه به‌عنوان نکته مفهومی تأکید شده است.
لندمارک‌های سطح بیرونی فرونتال
نمای قدامی برای پیدا کردن گلابل، بریدگی بینی، حاشیه فوق‌چشمی و زوائد زیگوماتیک مهم است.
راهنمای شکل
- Frontal tubercleبرجستگی‌های استخوانی بالاتر از ابرو
- Glabellaسطح صاف میانی میان دو قوس فوق‌ابرویی
- Nasal notchبریدگی بینی در خط وسط پایین
- Supraorbital marginلبه فوقانی کاسه چشم
برجستگی فرونتال و گلابل
برجستگی فرونتال (Frontal tubercle) در سطح بیرونی و بالاتر از ابروها قرار دارد. پایین‌تر و به سمت خط وسط، ناحیه صاف گلابل (Glabella) دیده می‌شود. عضلات چین‌دهنده ابرو در این ناحیه اتصال دارند.
بریدگی بینی و اتصالات آن
در ناحیه بریدگی بینی (Nasal notch) سه گروه استخوان با فرونتال مفصل می‌شوند: استخوان‌های بینی، زوائد فرونتال ماگزیلا و استخوان‌های اشکی.
| ساختار | نکته مهم |
|---|---|
| خار بینی فرونتال | در عمق بریدگی بینی قرار دارد و در تشکیل سپتوم بینی مشارکت می‌کند. |
| حاشیه فوق‌چشمی | در مرز یک‌سوم داخلی و دوسوم خارجی آن معمولاً بریدگی فوق‌چشمی دیده می‌شود. |
| بریدگی فوق‌چشمی | محل عبور عروق و اعصاب فوق‌چشمی؛ گاهی به سوراخ فوق‌چشمی تبدیل می‌شود. |
| سوراخ فرونتال | ممکن است در سمت داخلی‌تر دیده شود و اهمیت کمتری دارد. |
| زائده زیگوماتیک فرونتال | قسمت خارجی حاشیه فوق‌چشمی به آن می‌رسد. |
خطوط تمپورال و قوس‌های فوق‌ابرویی
خط تمپورال از مجاورت زائده زیگوماتیک شروع می‌شود و روی پاریتال به خطوط تمپورال فوقانی و تحتانی تقسیم می‌شود. در متن منبع، عضله تمپورال با خط تحتانی و فاسیای تمپورال با خط فوقانی مرتبط شده است.
قوس فوق‌ابرویی (Superciliary arch) کمی بالاتر از حاشیه فوق‌چشمی قرار دارد و در مردان معمولاً برجسته‌تر توصیف شده است. سینوس‌های فرونتال در نواحی فوق‌چشمی، فوق‌ابرویی و گلابل مطرح شده‌اند.
سطح درونی فرونتال و اتصالات مهم
سطح داخلی فرونتال از نظر اتصال دورا، شیار سینوسی، اثرات مغزی و رابطه با اتموئید اهمیت دارد.
راهنمای شکل
- Frontal crestستیغ میانی برای اتصال داس مغز
- Superior sagittal sinus grooveادامه فوقانی ستیغ به شیار سینوس ساژیتال فوقانی
- Cerebral impressionsاثرات لوب فرونتال روی سطح داخلی
- Ethmoidal notchبریدگی میان دو صفحه اربیتال
ستیغ فرونتال (Frontal crest) در خط میانی سطح داخلی قرار دارد و داس مغز به آن متصل می‌شود. این ستیغ در بالا به دو لبه تقسیم می‌شود و شیار سینوس ساژیتال فوقانی را شکل می‌دهد.
در دو طرف این ناحیه اثرات مغزی (Cerebral impressions) دیده می‌شود که بازتاب تماس لوب‌های فرونتال با استخوان است.
سوراخ کور
در محل اتصال پایین ستیغ فرونتال با اتموئید، سوراخ کور (Foramen cecum) قرار دارد. در متن منبع ذکر شده که ممکن است در برخی موارد وریدهای ارتباطی از آن عبور کنند.
بریدگی اتموئیدال و صفحات اربیتال
دو صفحه اربیتال راست و چپ با بریدگی اتموئیدال (Ethmoidal notch) از هم جدا می‌شوند. صفحه غربالی اتموئید در این بریدگی قرار می‌گیرد و مجموعه این صفحات در تشکیل حفره جمجمه‌ای قدامی شرکت می‌کند.
حفره غده اشکی قرار دارد و غده اشکی در این فضا جای می‌گیرد.
بخش صدفی فرونتال در عقب با دو استخوان پاریتال مفصل می‌شود و درز کرونال را می‌سازد.
اتصال خلفی صفحه اربیتال
لبه خلفی صفحه اربیتال فرونتال با بال کوچک اسفنوئید مفصل می‌شود و درز اسفنوفرونتال ایجاد می‌کند.
استخوان اتموئید؛ اجزا و صفحه عمودی
اتموئید یک استخوان منفرد و ظریف است که در حفره جمجمه‌ای قدامی، سقف و دیواره بینی و دیواره داخلی اربیت مشارکت دارد.
راهنمای شکل
- Cribriform plateصفحه افقی یا غربالی
- Perpendicular plateصفحه عمودی
- Lateral masses / labyrinthsدو توده طرفی
- Crista galliزائده تاج‌خروسی بالای صفحه غربالی
اتموئید از سه جزء اصلی ساخته می‌شود: صفحه غربالی (Cribriform plate)، صفحه عمودی (Perpendicular plate) و دو توده طرفی یا لابیرنت (Lateral masses / Labyrinths).
| جزء | نقش اصلی |
|---|---|
| صفحه غربالی | کف حفره جمجمه‌ای قدامی + سقف حفره بینی |
| صفحه عمودی | بخش عمده قسمت استخوانی سپتوم بینی |
| توده‌های طرفی | دیواره داخلی اربیت + دیواره خارجی حفره بینی |
| Crista galli | زائده بالارونده از صفحه غربالی در حفره جمجمه‌ای قدامی |
اتصالات صفحه عمودی
| کناره | اتصال ذکرشده در منبع |
|---|---|
| قدامی ـ فوقانی | خار بینی فرونتال و ستیغ استخوان‌های بینی |
| قدامی ـ تحتانی | غضروف‌های بینی |
| فوقانی | سطح زیرین صفحه غربالی اتموئید |
| خلفی | ستیغ اسفنوئید |
| خلفی ـ تحتانی | استخوان وُمر (Vomer) |
دام
صفحه عمودی اتموئید را با صفحه غربالی اشتباه نکن: عمودی = سپتوم بینی، غربالی = سقف بینی و کف حفره جمجمه‌ای قدامی.
صفحه غربالی، Crista galli و سپتوم بینی
برای سؤال‌های اتصالات صفحه عمودی، این تصویر از مهم‌ترین شکل‌های منبع است.
راهنمای شکل
- Perpendicular plateبخش فوقانی ـ استخوانی سپتوم
- Vomerبخش تحتانی ـ خلفی سپتوم
- Nasal cartilageبخش قدامی غضروفی
- Sphenoidal crestاتصال خلفی صفحه عمودی
ترتیب اجزای سپتوم بینی
در متن منبع سپتوم بینی از جلو به عقب شامل غضروف بینی، صفحه عمودی اتموئید، وُمر و ستیغ اسفنوئید توصیف شده است. بخش عمده قسمت استخوانی سپتوم به صفحه عمودی اتموئید نسبت داده شده است.
صفحه غربالی
صفحه غربالی دو نیمه سوراخ‌دار راست و چپ دارد. سطح فوقانی آن در حفره جمجمه‌ای قدامی و سطح زیرین آن در سقف بینی قرار می‌گیرد. رشته‌های بویایی همراه پوشش مننژی از سوراخ‌های آن عبور می‌کنند.
اهمیت بالینی صفحه غربالی
منبع تأکید می‌کند که ضربه به قاعده جمجمه می‌تواند همراه پارگی دورا در ناحیه صفحه غربالی باشد و خروج مایع مغزی‌نخاعی همراه خون از بینی ایجاد کند.
Crista galli و سوراخ کور
Crista galli از سطح فوقانی صفحه غربالی به داخل حفره جمجمه‌ای قدامی بالا می‌رود. بخش خلفی آن برای اتصال بخشی از داس مخ اهمیت دارد و قسمت قدامی با ستیغ فرونتال مجاور می‌شود؛ در این ناحیه سوراخ کور شکل می‌گیرد.
توده‌های طرفی، دیواره اربیت و سینوس‌های اتموئید
هر توده طرفی اتموئید از لایه‌های استخوانی نازکی ساخته شده و درون آن سلول‌های هوایی وجود دارد. این سلول‌های هوایی در عملکرد به‌عنوان سینوس‌های اتموئید در نظر گرفته می‌شوند.
سطح خارجی؛ صفحه کاغذی
سطح خارجی توده طرفی، دیواره داخلی کاسه چشم را تشکیل می‌دهد و به‌دلیل نازکی زیاد، در منبع با عنوان صفحه کاغذی (Lamina papyracea / orbital surface) توصیف شده است.
| جهت سطح اربیتال اتموئید | اتصال |
|---|---|
| بالا | فرونتال |
| جلو | لاکریمال |
| پایین ـ جلو | صفحه اربیتال ماگزیلا |
| پایین ـ عقب | زائده اربیتال استخوان کامی |
| عقب | اسفنوئید |
سطح فوقانی توده‌های طرفی با ناحیه اتموئیدال فرونتال مفصل می‌شود. شیارهای طرفین با هم کانال‌های اتموئیدال قدامی و خلفی را می‌سازند که عروق و اعصاب اتموئیدال از آن‌ها عبور می‌کنند.
تعداد سینوس‌های اتموئید در متن منبع
نکته جراحی
منبع بر اهمیت شناخت تعداد و موقعیت سلول‌های اتموئید در جراحی سینوس تأکید دارد و به مجاورت ساختارهای مهم اربیت و عصب بینایی اشاره می‌کند.
شاخک‌ها، مئاتوس‌ها و مسیر تخلیه سینوس‌ها
شاخک‌ها سطح مخاطی را افزایش می‌دهند و مسیر عبور هوا را طولانی‌تر و گردابی می‌کنند.
راهنمای شکل
- Superior conchaشاخک فوقانی؛ جزئی از اتموئید
- Middle conchaشاخک میانی؛ جزئی از اتموئید
- Inferior conchaاستخوان مستقل و جزئی از اتموئید نیست
- Meatusفضای زیر هر شاخک
در سطح داخلی توده طرفی اتموئید دو شاخک اصلی فوقانی و میانی وجود دارد. شاخک تحتانی یک استخوان مستقل است و بخشی از اتموئید محسوب نمی‌شود.
| فضا / ساختار | آنچه در آن باز می‌شود |
|---|---|
| مئاتوس فوقانی | سینوس‌های اتموئیدال خلفی |
| مئاتوس میانی | سینوس‌های اتموئیدال قدامی و میانی + مسیر سینوس فرونتال + هیاتوس ماگزیلاری |
| مئاتوس تحتانی | مجرای نازولاکریمال |
این شکل از نظر روابط فضایی مئاتوس‌ها و مسیر تخلیه سینوس‌ها ارزش بالایی دارد.
راهنمای شکل
- Superior meatusتخلیه سلول‌های اتموئید خلفی
- Middle meatusتخلیه اتموئید قدامی/میانی و مسیر فرونتال
- Inferior meatusورود مجرای اشکی ـ بینی
- Frontonasal duct / infundibulumمسیر ارتباطی سینوس فرونتال با ناحیه میانی
دو ساختار مهم در عمق شاخک میانی
از اتموئید به سمت پایین و عقب کشیده می‌شود و در محدودشدن ناحیه هیاتوس ماگزیلاری نقش دارد.
برجستگی در عمق شاخک میانی که در متن با مسیر سلول‌های هوایی اتموئید میانی مرتبط شده است.
دام مهم
Concha با Choana یکی نیست: شاخک بینی یک برجستگی استخوانی است، اما کوآنا خروجی خلفی حفره بینی به سمت حلق است.
استخوان پاریتال؛ کناره‌ها، زوایا و نقاط جمجمه
پاریتال استخوانی چهارگوش است که سقف و بخش بزرگی از دیواره‌های طرفی کاسه سر را می‌سازد.
راهنمای شکل
- Parietal tubercleبرجستگی پاریتال
- Anterior borderکناره فرونتال / کرونال
- Posterior borderکناره لامبدوئید
- Superior borderکناره ساژیتال
- Inferior borderارتباط عمده با تمپورال
| کناره پاریتال | اتصال / درز |
|---|---|
| قدامی | با فرونتال → درز کرونال |
| خلفی | با پس‌سری → درز لامبدوئید |
| فوقانی | با پاریتال مقابل → درز ساژیتال |
| تحتانی | بخش عمده با صدف تمپورال و قسمت خلفی‌تر با ماستوئید تمپورال |
زوایا و نقاط مهم
| زاویه | ناحیه | ساختارهای مهم |
|---|---|---|
| قدامی ـ فوقانی | Bregma | محل برخورد درز کرونال و ساژیتال؛ فونتانل قدامی |
| قدامی ـ تحتانی | Pterion | اتصال فرونتال، پاریتال، بال بزرگ اسفنوئید و صدف تمپورال |
| خلفی ـ فوقانی | Lambda | محل برخورد درز ساژیتال و لامبدوئید؛ فونتانل خلفی |
| خلفی ـ تحتانی | Asterion | پاریتال، ماستوئید تمپورال و پس‌سری |
دو رابطه بالینی بسیار مهم
Pterion → شریان مننژیال میانی در عمق · Asterion → سینوس سیگموئید در عمق.
سطح داخلی پاریتال و نکات بالینی
شیارهای عروقی و فoveolae از مهم‌ترین لندمارک‌های سطح داخلی پاریتال هستند.
راهنمای شکل
- Middle meningeal groovesشیارهای شریان مننژیال میانی
- Superior sagittal sinus grooveشیار سینوس ساژیتال فوقانی در خط وسط
- Foveolaeفرورفتگی‌های گرانول‌های عنکبوتیه
- Internal surfaceسطحی در تماس با دورا و مغز
در سطح داخلی پاریتال، شیارهای شریان‌های مننژیال دیده می‌شوند و منبع بر برجسته‌بودن شریان مننژیال میانی نسبت به شاخه‌های قدامی و خلفی تأکید دارد.
در لبه فوقانی دو پاریتال، شیار سینوس ساژیتال فوقانی کامل می‌شود. اطراف آن فoveolae قرار دارند که اثر گرانول‌های عنکبوتیه یا پاچیونی بر استخوان‌اند.
دیپلوئه و خونریزی اپیدورال
صدف استخوان‌های جمجمه از دو لایه متراکم و یک لایه اسفنجی بین آن‌ها ساخته شده است. منبع این ساختار را دیپلوئه معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که شکستگی لایه داخلی و آسیب شریان‌های مننژیال می‌تواند تجمع خون میان دورا و استخوان ایجاد کند.
فضای اپیدورال جمجمه
در متن منبع، فضای اپیدورال جمجمه در حالت عادی فضای بالفعل محسوب نمی‌شود و در اثر خونریزی می‌تواند به‌صورت فضای بالقوه ایجاد شود.
مرور نهایی، دام‌ها و نقشه ذهنی
مرور High-yield
| موضوع | مرور High-yield |
|---|---|
| صفحه اربیتال فرونتال | سقف اربیت + کف حفره جمجمه‌ای قدامی. |
| Frontal crest | محل اتصال داس مغز و شروع شیار سینوس ساژیتال فوقانی. |
| Ethmoidal notch | فضای U شکل بین صفحات اربیتال فرونتال برای قرارگیری اتموئید. |
| صفحه عمودی اتموئید | بخش مهم سپتوم بینی. |
| صفحه غربالی | سقف بینی + کف حفره جمجمه‌ای قدامی + عبور رشته‌های بویایی. |
| توده‌های طرفی | خارج: دیواره داخلی اربیت؛ داخل: دیواره خارجی بینی. |
| مئاتوس فوقانی | تخلیه سلول‌های اتموئید خلفی. |
| مئاتوس میانی | اتموئید قدامی/میانی + مسیر فرونتال + هیاتوس ماگزیلاری. |
| مئاتوس تحتانی | مجرای نازولاکریمال. |
| Pterion | در عمق: شریان مننژیال میانی. |
| Asterion | در عمق: سینوس سیگموئید. |
| Foveolae | اثر گرانول‌های عنکبوتیه روی سطح داخلی پاریتال. |
دام‌های امتحانی
- Orbital plate ≠ Squamous part — صفحه اربیتال افقی است؛ بخش صدفی عمودی.
- Supraorbital notch ≠ Frontal foramen — بریدگی فوق‌چشمی محل عبور عروق و اعصاب مهم‌تر منطقه است؛ سوراخ فرونتال اهمیت کمتری دارد.
- Perpendicular ≠ Cribriform — عمودی = سپتوم؛ غربالی = سقف بینی و عبور رشته بویایی.
- Medial wall of orbit — سطح خارجی توده طرفی اتموئید در ساخت دیواره داخلی اربیت شرکت می‌کند.
- Inferior concha — استخوان مستقل است و جزو اتموئید نیست.
- Concha ≠ Choana — شاخک استخوانی در حفره بینی؛ کوآنا خروجی خلفی بینی.
- Bregma ≠ Lambda — Bregma = کرونال + ساژیتال؛ Lambda = ساژیتال + لامبدوئید.
- Pterion ≠ Asterion — Pterion با شریان مننژیال میانی؛ Asterion با سینوس سیگموئید.
سؤال و جواب مرور سریع
جمع‌بندی یک‌خطی بخش
فرونتال سقف اربیت و بخش قدامی جمجمه را می‌سازد، اتموئید حلقه اتصال حفره جمجمه‌ای قدامی، سپتوم، دیواره داخلی اربیت و دیواره خارجی بینی است، و پاریتال سقف و دیواره‌های طرفی کاسه سر را می‌سازد؛ برای امتحان، روابط Ethmoidal notch، صفحه غربالی و عمودی، مئاتوس‌ها، Pterion و Asterion مهم‌ترین نقاط این بخش‌اند.