نقشه کلی و اجزای اصلی اسفنوئید
استخوان اسفنوئید یک استخوان منفرد در قاعده جمجمه است و در تشکیل قاعده جمجمه، مقدار کمی از دیواره‌های طرفی و بخش مهمی از حفره جمجمه‌ای میانی شرکت می‌کند. در منبع به ظاهر پروانه‌ای یا خفاشی آن اشاره شده است. با وجود مجاورت نزدیک با استخوان تمپورال، طبق منبع نقشی در ساختمان گوش و شنوایی ندارد.
شکل کلی اسفنوئید و چهار جزء اصلی آن را در نماهای مختلف نشان می‌دهد.
راهنمای شکل
- Bodyجسم مرکزی
- Lesser wingبال کوچک
- Greater wingبال بزرگ
- Pterygoid processزوائد رجلی
چهار جزء اصلی
جسم + بال‌های کوچک + بال‌های بزرگ + زوائد رجلی. این تقسیم‌بندی پایهٔ فهم تمام لندمارک‌های بعدی است.
سطح فوقانی؛ از خار اتموئید تا Clivus
جسم اسفنوئید در بخش میانی قاعده جمجمه قرار دارد و برای آن شش سطح در نظر گرفته می‌شود. مهم‌ترین لندمارک‌های سطح فوقانی در منبع از جلو به عقب به ترتیب زیر آمده‌اند:
این نما برای حفظ ترتیب ساختارهای سطح فوقانی جسم اسفنوئید بسیار سؤال‌خیز است.
راهنمای شکل
- Ethmoidal spineخار اتموئید
- Sphenoidal jugumمهتابی اسفنوئید
- Chiasmatic sulcusشیار کیاسماتیک
- Sella turcicaزین ترکی
- Clivusسطح شیب‌دار خلفی
| لندمارک | تعریف/رابطه در منبع |
|---|---|
| خار اتموئید | قدامی‌ترین بخش اسفنوئید؛ با قسمت خلفی صفحه افقی اتموئید مفصل می‌شود. |
| مهتابی اسفنوئید | سطح صاف پشت خار اتموئید؛ نوارهای بویایی و بخش قدامی نیمکره‌های مغزی روی آن قرار می‌گیرند. |
| شیار کیاسماتیک | ناحیه فرو رفته مرتبط با تقاطع عصب‌های بینایی. |
| تکمه زین | حد قدامی زین ترکی. |
| پشتی زین | حد خلفی زین ترکی. |
| Clivus | وسعت شیب‌دار خلف زین؛ در ادامه با بخش بازیلار پس‌سری ارتباط پیدا می‌کند. |
نکته تصویربرداری
در نمای لترال جمجمه، منبع مشاهده Ethmoidal spine، Jugum sphenoidale، Chiasmatic sulcus، Tuberculum sellae، Sella turcica و Clivus را مطرح می‌کند.
Sella turcica، حفره هیپوفیزی و زوائد کلینوئید
مرزهای قدامی و خلفی زین و زوائد کلینوئید را جمع‌بندی می‌کند.
راهنمای شکل
- Tuberculum sellaeحد قدامی زین
- Hypophysial fossaحفره هیپوفیزی
- Dorsum sellaeحد خلفی زین
- Clinoid processesزوائد کلینوئید
زین ترکی (Sella turcica) میان Tuberculum sellae در جلو و Dorsum sellae در عقب قرار دارد. در عمق آن حفره هیپوفیزی (Hypophysial fossa) قرار می‌گیرد و غده هیپوفیز در این حفره جای دارد. اینفاندیبولوم هیپوفیز را به ناحیه هیپوتالاموس و کف بطن سوم مرتبط می‌کند و از پوشش سخت‌شامه‌ای روی زین عبور می‌کند.
| زائده کلینوئید | جایگاه و ارتباط منبع |
|---|---|
| قدامی | در امتداد ریشه خلفی بال کوچک؛ محل اتصال چادر مخچه ذکر شده است. |
| میانی | در مجاورت ناحیه زین؛ منبع بر نام‌گذاری قراردادی قدامی/میانی تأکید دارد. |
| خلفی | در طرفین Dorsum sellae؛ محل اتصال Tentorium cerebelli. |
تقسیم هیپوفیز در منبع
بخش قدامی = آدنوهیپوفیز؛ بخش خلفی = نوروهیپوفیز. اینفاندیبولوم در ارتباط نوروهیپوفیز با کف بطن سوم مطرح شده است.
سطوح قدامی، تحتانی و خلفی جسم اسفنوئید
سطح تحتانی
در سطح تحتانی جسم، Rostrum یا دماغه اسفنوئید دیده می‌شود. لبه فوقانی وُمر به دو بخش باز می‌شود و Rostrum در شکاف بین آن‌ها قرار می‌گیرد؛ بنابراین جسم اسفنوئید در بخش خلفی سقف حفره بینی و تیغه میانی بینی مشارکت می‌کند.
سطح قدامی
در خط وسط ستیغ اسفنوئیدال قرار دارد که با کنار خلفی ـ فوقانی صفحه عمودی اتموئید مفصل می‌شود و در پایین به Rostrum ادامه می‌یابد. در طرفین ستیغ، دهانه‌های سینوس‌های اسفنوئید قرار دارند. منبع تأکید می‌کند که تیغه بین سینوس‌های راست و چپ اغلب دقیقاً در خط وسط نیست و دو سینوس معمولاً متقارن نیستند.
حفرات داخل جسم اسفنوئید که با مخاط پوشیده شده‌اند.
صفحات نازک و شکننده در بخش قدامی دهانه سینوس‌ها.
سطح خلفی و اتصال به پس‌سری
سطح خلفی جسم با قسمت بازیلار استخوان پس‌سری مفصل می‌شود. در متن منبع این اتصال در سنین پایین غضروفی و بعدتر استخوانی می‌شود. مجموع سطح خلفی جسم اسفنوئید و بخش بازیلار پس‌سری در تشکیل Clivus مطرح شده است؛ پل مغزی بالاتر و بصل‌النخاع پایین‌تر نسبت به آن قرار می‌گیرند.
نکته سنّی منبع
منبع در یک بخش تبدیل اتصال اسفنوئید ـ پس‌سری از Synchondrosis به Synostosis را حوالی بعد از ۲۵ سال و در بخشی دیگر شروع استخوانی‌شدن را از حدود ۱۰ تا ۱۵ سال ذکر می‌کند؛ این دو بیان به همان شکل منبع حفظ شده‌اند.
زوائد رجلی؛ Laminaها، حفره‌ها و اتصالات عضلانی
برای افتراق لامیناها، Pterygoid fossa، Scaphoid fossa و Hamulus حفظ شده است.
راهنمای شکل
- Medial plateلامینای داخلی
- Lateral plateلامینای خارجی
- Pterygoid fossaحفره بین دو لامینا در عقب
- Scaphoid fossaحفره بالاتر
- Hamulusقلاب انتهای لامینای داخلی
هر زائده رجلی از لامینای داخلی و لامینای خارجی تشکیل شده است. دو لامینا در جلو به هم متصل‌اند اما در عقب از هم فاصله می‌گیرند و Pterygoid fossa را می‌سازند. این زوائد در تشکیل دیواره خلفی ـ خارجی حفره بینی نقش دارند و در عقب به ناحیه حلق بینی نزدیک می‌شوند.
| ساختار | تعریف/اتصال مهم |
|---|---|
| Pterygoid notch | فاصله دو لامینا در پایین؛ زائده هرمی استخوان کامی در آن قرار می‌گیرد. |
| Pterygoid fossa | فضای خلفی میان لامینای داخلی و خارجی. |
| Scaphoid fossa | حفره کم‌عمق بیضی در انتهای فوقانی کنار خلفی لامینای داخلی. |
| Hamulus | زائده انتهای تحتانی کنار خلفی لامینای داخلی؛ تاندون Tensor veli palatini از جلوی آن عبور می‌کند. |
| Vaginal process | گسترش داخلی انتهای فوقانی لامینای داخلی در محل اتصال به سطح تحتانی جسم. |
سطح خارجی: اتصال Lateral pterygoid؛ سطح داخلی: اتصال Medial pterygoid.
ارتباط با Tensor veli palatini، Hamulus و کانال‌های ریز واژینال.
Palatovaginal canal
در منبع عبور شاخه حلقی شریان ماگزیلاری و عصب حلقی از گانگلیون پتریگوپالاتین از این کانال ذکر شده است.
سطوح، سوراخ‌ها و Foramen lacerum
بال بزرگ از طرفین جسم اسفنوئید گسترش می‌یابد و در تشکیل حفره جمجمه‌ای میانی، دیواره خارجی اربیت، حفره تمپورال و ناحیه اینفراتمپورال شرکت می‌کند. Infratemporal crest سطح خارجی را به بخش تمپورال و اینفراتمپورال تقسیم می‌کند.
رابطه بال بزرگ و کوچک با دیواره و شکاف‌های کاسه چشم را نشان می‌دهد.
راهنمای شکل
- Lesser wingبخش خلفی ـ فوقانی اربیت
- Greater wingدیواره خلفی ـ خارجی اربیت
- Superior orbital fissureبین بال کوچک و بزرگ
- Inferior orbital fissureدر حد تحتانی اربیت
| سوراخ | عنصر اصلی عبوری در منبع | جایگاه نسبی |
|---|---|---|
| Foramen rotundum | عصب ماگزیلاری (V2) | قدامی‌تر و داخلی‌تر |
| Foramen ovale | عصب مندیبولار (V3)؛ گاهی Lesser petrosal nerve | عقب‌تر و خارجی‌تر از Rotundum |
| Foramen spinosum | شریان مننژیال میانی + شاخه مننژیال V3 | خلفی‌تر |
منبع مسیر این سه سوراخ را از جلو و داخل به عقب و خارج توصیف می‌کند؛ به همین دلیل Rotundumهای دو طرف به هم نزدیک‌تر و Ovale/Spinosumها از هم دورترند.
Foramen lacerum
سوراخ پاره در منبع حاصل همکاری رأس پتروز تمپورال + بخشی از جسم اسفنوئید + کنار خلفی ـ داخلی بال بزرگ معرفی شده است. در فرد زنده روی آن بافت فیبروزی قرار می‌گیرد و شاخه‌هایی از شریان کاروتید از روی آن عبور می‌کنند.
سه سوراخِ بال بزرگ
Rotundum = V2 · Ovale = V3 · Spinosum = Middle meningeal artery.
بال کوچک، کانال اپتیک و شکاف‌های اربیت
بال کوچک سطح فوقانی و تحتانی و دو کناره قدامی و خلفی دارد. سطح تحتانی آن در بخش خلفی سقف اربیت و لبه فوقانی شکاف اربیتال فوقانی نقش دارد؛ کناره قدامی با فرونتال مفصل می‌شود و کناره خلفی عمدتاً آزاد است. انتهای داخلی ریشه خلفی، زائده کلینوئید قدامی را می‌سازد.
بین ریشه قدامی و خلفی بال کوچک؛ عبور عصب بینایی و شریان افتالمیک طبق منبع.
میان بال کوچک و بال بزرگ؛ ارتباط حفره جمجمه‌ای میانی با اربیت.
| مسیر | عناصر/ارتباط منبع |
|---|---|
| Optic canal | عصب II و شریان افتالمیک |
| Superior orbital fissure | اعصاب III، IV، VI و شاخه افتالمیک V؛ وریدهای افتالمیک نیز از اربیت خارج می‌شوند. |
| Inferior orbital fissure | ارتباط اربیت با حفره اینفراتمپورال؛ در ادامه با Infraorbital groove/foramen مرتبط می‌شود. |
افتراق سریع
Superior orbital fissure → Middle cranial fossa · Inferior orbital fissure → Infratemporal fossa طبق بیان منبع.
چهار بخش و لندمارک‌های سطح بیرونی Occipital
استخوان پس‌سری استخوانی منفرد در قسمت خلفی جمجمه است و در تشکیل بخش خلفی قاعده و کالواریا شرکت دارد. منبع آن را به چهار جزء تقسیم می‌کند: صدف، بخش بازیلار، دو توده طرفی و Foramen magnum.
لندمارک‌های لمس‌پذیر و خطوط نوکال را در یک نما جمع می‌کند.
راهنمای شکل
- External occipital protuberanceبرجستگی پس‌سری خارجی
- External occipital crestستیغ پس‌سری خارجی
- Superior nuchal lineخط نوکال فوقانی
- Inferior nuchal lineخط نوکال تحتانی
| لندمارک بیرونی | نکته |
|---|---|
| External occipital protuberance | برجستگی قابل لمس در بخش میانی صدف. |
| External occipital crest | از برجستگی خارجی به سمت لبه خلفی Foramen magnum؛ اتصال رباط پس‌گردنی در منبع. |
| Superior nuchal line | از طرفین برجستگی پس‌سری خارجی به طرفین کشیده می‌شود. |
| Inferior nuchal line | از قسمت میانی External occipital crest به طرفین می‌رود. |
| Highest nuchal line | در برخی جمجمه‌ها بالاتر از خط فوقانی دیده می‌شود. |
درزها
کناره فوقانی صدف با پاریتال‌ها → Lambdoid suture؛ کناره‌های طرفی با بخش ماستوئید تمپورال ارتباط دارند.
برجستگی داخلی، سینوس‌های وریدی و حفره خلفی جمجمه
رابطه برجستگی داخلی با شیارهای ساژیتال، عرضی و ستیغ داخلی را نشان می‌دهد.
راهنمای شکل
- Internal occipital protuberanceبرجستگی پس‌سری داخلی
- Superior sagittal sinus grooveشیار سینوس ساژیتال فوقانی
- Transverse sinus groovesشیارهای سینوس عرضی
- Internal occipital crestستیغ پس‌سری داخلی
Internal occipital protuberance تقریباً مقابل برجستگی خارجی قرار دارد. طبق منبع، برجستگی‌های داخلی و خارجی از ضخیم‌ترین نواحی صدف پس‌سری‌اند و این موضوع به مراکز استخوان‌سازی نسبت داده شده است.
از برجستگی داخلی رو به بالا شیار سینوس ساژیتال فوقانی و به طرفین شیارهای سینوس عرضی دیده می‌شود. رو به پایین Internal occipital crest قرار دارد. مجموعه این شیارها و ستیغ، نمایی شبیه علامت «+» ایجاد می‌کند و چهار حفره در سطح داخلی صدف شکل می‌گیرد: دو حفره فوقانی برای بخش‌های خلفی نیمکره‌های مخ و دو حفره تحتانی برای مخچه.
سینوس سیگموئید
منبع تأکید می‌کند که شیار سینوس سیگموئید مستقیماً اطراف Internal occipital protuberance نیست و در ادامه شیار Transverse، روی بخش ماستوئید تمپورال مطرح می‌شود.
فونتانل‌ها
طبق متن منبع: Lambda با فونتانل خلفی و Bregma با فونتانل قدامی مرتبط است؛ بسته‌شدن خلفی حدود ۶ تا ۸ ماه و قدامی حدود ۱٫۵ تا ۲ سال ذکر شده است.
Basilar part، کندیل‌ها، کانال زیرزبانی و Jugular foramen
بخش بازیلار در جلو Foramen magnum قرار دارد. لبه قدامی آن با بخش خلفی اسفنوئید مفصل می‌شود و لبه خلفی در تشکیل لبه قدامی Foramen magnum شرکت می‌کند. در متن منبع، غشای آتلانتوـاکسیپیتال قدامی و رباط آپیکال نیز در این ناحیه مطرح شده‌اند.
برای ارتباط کندیل‌ها با اطلس و جایگاه کانال هیپوگلوس بسیار مهم است.
راهنمای شکل
- Occipital condyleرویه مفصلی با اطلس
- Hypoglossal canalمسیر عصب XII
- Foramen magnumسوراخ بزرگ مرکزی
- Condylar fossaفرورفتگی خلف کندیل
توده‌های طرفی و کندیل‌ها
در هر طرف Foramen magnum، بخش فوقانی توده طرفی Jugular tubercle و بخش تحتانی آن Occipital condyle را تشکیل می‌دهد. بین این دو، Hypoglossal canal قرار دارد و عصب هیپوگلوس یا زوج دوازدهم از آن عبور می‌کند. کندیل‌های پس‌سری با رویه‌های مفصلی فوقانی اطلس مفصل می‌شوند.
| ساختار | نکته منبع |
|---|---|
| Occipital condyle | رویه لوبیایی‌شکل؛ انتقال وزن جمجمه به اطلس. |
| Condylar fossa | خلف کندیل؛ در عمق آن ممکن است Condylar canal وجود داشته باشد. |
| Condylar canal | عبور احتمالی ورید ارتباطی به سمت سینوس سیگموئید یا عرضی. |
| Hypoglossal canal | مسیر عصب XII؛ جهت کانال در منبع جلو و خارج ذکر شده است. |
| Jugular tubercle | بخش فوقانی توده طرفی؛ با Jugular process متفاوت است. |
رابطه Jugular notch پس‌سری با بخش پتروز تمپورال و عناصر عبوری را نشان می‌دهد.
راهنمای شکل
- Jugular notchبخش اکسیپیتال
- Jugular fossaبخش پتروز تمپورال
- CN IX, X, XIاعصاب مغزی عبوری
- Internal jugular veinادامه مسیر وریدی
Jugular foramen
طبق فرمول منبع، Jugular notch از اکسیپیتال + Jugular fossa از پتروز تمپورال = Jugular foramen. از این سوراخ ادامه وریدی به سمت ورید ژوگولار داخلی و اعصاب IX، X و XI عبور می‌کنند.
Jugular process ≠ Jugular tubercle
منبع صراحتاً بر متفاوت بودن این دو تأکید دارد: Process در امتداد خارجی توده طرفی و در رابطه با بریدگی ژوگولار مطرح است، در حالی که Tubercle در بخش فوقانی توده طرفی و بالای کانال زیرزبانی قرار دارد.
Pharyngeal tubercle
روی سطح تحتانی بخش بازیلار، تکمه حلقی قرار دارد که رافه و فاسیای حلقی به آن متصل می‌شوند. در اطراف آن غشای Pharyngobasilar مطرح است و در جلوی این غشا نازوفارنکس قرار می‌گیرد.
مرور High-yield، دام‌ها و سؤال‌وپاسخ
مرور High-yield
| موضوع | مرور سریع |
|---|---|
| اسفنوئید | Body + Lesser wings + Greater wings + Pterygoid processes. |
| سطح فوقانی Body | Ethmoidal spine → Jugum → Chiasmatic sulcus → Tuberculum → Sella → Dorsum → Clivus. |
| Sella turcica | Hypophysial fossa و هیپوفیز. |
| Pterygoid process | Medial + Lateral lamina؛ Pterygoid fossa خلفی و Pterygoid notch تحتانی. |
| Greater wing foramina | Rotundum = V2؛ Ovale = V3؛ Spinosum = Middle meningeal artery. |
| Optic canal | CN II + Ophthalmic artery. |
| Superior orbital fissure | III, IV, VI + V1؛ ارتباط با حفره جمجمه‌ای میانی. |
| Occipital | Squamous + Basilar + Lateral parts + Foramen magnum. |
| Internal occipital surface | Confluence + Transverse grooves + Internal occipital crest. |
| Hypoglossal canal | CN XII. |
| Jugular foramen | Jugular notch + Jugular fossa؛ IX, X, XI و مسیر ورید ژوگولار داخلی. |
| Occipital condyles | مفصل با اطلس و انتقال وزن جمجمه. |
دام‌های امتحانی
- Jugum ≠ Chiasmatic sulcus — Jugum صاف است؛ شیار کیاسماتیک ناحیه فرورفته خلف آن.
- Tuberculum sellae ≠ Dorsum sellae — اولی حد قدامی و دومی حد خلفی زین ترکی.
- Rostrum ≠ Sphenoidal crest — Crest روی سطح قدامی و Rostrum در سطح تحتانی ادامه آن است.
- Pterygoid fossa ≠ Pterygoid notch — Fossa در عقب؛ Notch در پایین.
- Rotundum / Ovale / Spinosum را با V2 / V3 / Middle meningeal artery جفت کن.
- Optic canal ≠ Superior orbital fissure — کانال اپتیک برای II و شریان افتالمیک؛ شکاف فوقانی برای III, IV, VI, V1 و وریدها.
- External ≠ Internal occipital protuberance — اولی روی سطح بیرونی؛ دومی مرکز شیارهای سینوسی در سطح داخلی.
- Jugular tubercle ≠ Jugular process — دو لندمارک متفاوت.
- Hypoglossal canal با Jugular foramen یکی نیست؛ اولی عصب XII و دومی IX, X, XI را عبور می‌دهد.
- Condylar fossa ممکن است حاوی Condylar canal باشد؛ وجود کانال همیشگی نیست.
سؤال و جواب مرور سریع
جمع‌بندی یک‌خطی بخش
اسفنوئید را با زین ترکی، بال‌ها، زوائد رجلی و سوراخ‌های قاعده جمجمه به خاطر بسپار؛ پس‌سری را با خطوط نوکال، شیارهای سینوسی، Clivus، کندیل‌ها، کانال زیرزبانی و Jugular foramen. بیشترین سؤال‌ها از «چه چیزی کجاست و چه عنصری از کدام سوراخ عبور می‌کند» ساخته می‌شوند.