۱
بخش اول
تعریف ویروس و معیارهای حیات
تعریف پایه
ویروس ذرهای میکروسکوپی است که از یک نوع اسید نوکلئیک یعنی DNA یا RNA و یک پوشش پروتئینی تشکیل میشود. ویروس فقط درون سلول زنده تکثیر میشود؛ بنابراین انگل درونسلولی اجباری است.
نقشهٔ ذهنی: تعریف ویروس و معیارهای حیات
مرور سریع: ویروس از نظر ژنوم شبیه موجودات زنده است، اما از نظر ساختار سلولی و تکثیر مستقل تفاوت اساسی دارد.
نکتهٔ امتحانی
ویروس ژنوم دارد، اما ساختار سلولی و تکثیر مستقل ندارد. به همین دلیل بحث زندهبودن آن همیشه همراه با شرط وابستگی به میزبان مطرح میشود.
۲
بخش دوم
مقایسهٔ ویروس با سلول
| ویژگی | ویروسها | سلولها | کلید مرور |
|---|---|---|---|
| اندازه | ۱۸ تا ۹۰۰ نانومتر | باکتری: ۱۰۰۰ نانومتر؛ سلولهای جانوری و گیاهی بسیار بزرگتر | ویروس کوچکتر از سلول است |
| تکثیر | فقط داخل سلول؛ خارج سلول غیرفعال | قابلیت زندگی آزاد دارند | وابستگی مطلق ویروس |
| ژنوم | فقط DNA یا فقط RNA | همواره DNA و RNA دارند | «یا» در ویروس، «و» در سلول |
| محتوای آنزیمی | بسیار کم یا فاقد آنزیم | دارای آنزیمهای متعدد | ظرفیت متابولیک محدود |
| اجزای داخلی | فاقد ریبوزوم و آنزیمهای تولید انرژی | دارای ریبوزوم و آنزیمهای تولید انرژی | ترجمه و انرژی از میزبان |
مثال اندازه
پولیوویروس از ویروسهای بسیار کوچک است و در جزوه بهعنوان ویروسی معرفی شده که تنها اندکی از یک ریبوزوم بزرگتر است.
۳
بخش سوم
تاریخچهٔ کشف ویروسها
۱
سال ۱۸۹۲ ـ ایوانوفسکی
روی بیماری موزاییک تنباکو کار کرد و نشان داد عامل بیماری پس از عبور از صافی باکتریایی همچنان باقی میماند.
روی بیماری موزاییک تنباکو کار کرد و نشان داد عامل بیماری پس از عبور از صافی باکتریایی همچنان باقی میماند.
۲
عامل قابلفیلتر
ثابت شد عامل بیماری از باکتری کوچکتر است و با فیلترهای معمول حذف نمیشود.
ثابت شد عامل بیماری از باکتری کوچکتر است و با فیلترهای معمول حذف نمیشود.
۳
سال ۱۸۹۸ ـ بایرینک
نام «ویروس» را پیشنهاد کرد؛ واژهای لاتین به معنای سم.
نام «ویروس» را پیشنهاد کرد؛ واژهای لاتین به معنای سم.
۴
پیشرفت ابزارها
کشت سلولی و میکروسکوپ الکترونی راه را برای شناسایی دقیقتر ویروسها باز کردند.
کشت سلولی و میکروسکوپ الکترونی راه را برای شناسایی دقیقتر ویروسها باز کردند.
| موضوع | نمونه یا فرد | اهمیت |
|---|---|---|
| نخستین ویروس کشفشده | ویروس موزاییک تنباکو | ویروس گیاهی |
| نخستین ویروس حیوانی | عامل تب برفکی | اثبات وجود ویروسهای حیوانی |
| نامگذاری ویروس | بایرینک | تثبیت مفهوم عامل عفونی کوچکتر از باکتری |
۴
بخش چهارم
اصول طبقهبندی ویروسها
مورفولوژیشکل، تقارن و ساختمان ویروس
نوع اسید نوکلئیکDNA یا RNA؛ تکرشتهای یا دورشتهای
روش تکثیرراهبرد نسخهبرداری و ساخت اجزا
میزبانحیوانی، گیاهی، انسانی یا پروکاریوتی
بیماریالگوی بیماریزایی و تظاهر بالینی
نامگذاریپسوندهای راسته، خانواده، زیرخانواده و جنس
| سطح طبقهبندی | پسوند | نمونه |
|---|---|---|
| راسته | -virales | بالاتر از خانواده |
| خانواده | -viridae | Herpesviridae |
| زیرخانواده | -virinae | زیرمجموعهٔ خانواده |
| جنس | -virus | سطح پایینتر از زیرخانواده |
| گونه | پسوند ثابت ندارد | واحد اختصاصیتر |
دام نامگذاری
پسوند -viridae همیشه نشانهٔ خانواده است؛ بنابراین Herpesviridae و Paramyxoviridae هر دو در سطح خانواده قرار دارند.
۵
بخش پنجم
ژنوم ویروسی
نقشهٔ ذهنی: طبقهبندی اسید نوکلئیک ویروسها
| نوع ژنوم | شاخهها | نکتهٔ کلیدی |
|---|---|---|
| DNA | تکرشتهای یا دورشتهای | ویروس DNAدار RNA ژنومی ندارد |
| RNA تکرشتهای | مثبت یا منفی | جهت RNA در طبقهبندی اهمیت دارد |
| RNA دورشتهای | دو رشتهٔ مکمل | نمونهٔ کلاسیک این جزوه: رئوویریده |
| RNA که به DNA تبدیل میشود | رتروویروسها | RNA در چرخهٔ تکثیر به DNA تبدیل میشود |
اصل طلایی ژنوم
هر ویروس در ساختار ژنومی خود یا DNA دارد یا RNA؛ بر خلاف سلولها که هر دو نوع اسید نوکلئیک را دارند.
۶
بخش ششم
کپسید، کپسومر و نوکلئوکپسید
نقشهٔ ذهنی: اجزای ویروس و اصطلاحات ساختمانی
| اصطلاح | تعریف | کارکرد |
|---|---|---|
| کپسید | پوشش پروتئینی پیرامون ژنوم | محافظت، انتقال و تعیین مورفولوژی |
| کپسومر | زیرواحدهای پروتئینی سازندهٔ کپسید | کنار هم قرار میگیرند و کپسید را میسازند |
| نوکلئوکپسید | مجموع ژنوم و کپسید | در همهٔ ویروسها وجود دارد |
| ویریون | ذرهٔ کامل و عفونتزای ویروسی | فرم کامل قابل انتقال ویروس |
نقشهای کپسید
- محافظت از اسید نوکلئیک در برابر نوکلئازها
- کمک به انتقال ویروس به سلول میزبان
- تعیین شکل و تقارن ویروس
رابطهٔ اصطلاحات
کپسومرها ← کپسید ← همراه ژنوم = نوکلئوکپسید ← ویروس کامل = ویریون
۷
بخش هفتم
تقارن، پوشش و پنج مورفولوژی
تقارن ایکوزاهدرال
- ظاهر بیستوجهی یا مکعبی
- چیدمان منظم کپسومرها پیرامون ژنوم
- میتواند پوششدار یا بدون پوشش باشد
تقارن مارپیچی
- قرارگیری مارپیچی پروتئینها پیرامون ژنوم
- بیشتر نمونههای این بخش پوشش لیپیدی دارند
- در برابر شرایط محیطی حساستر توصیف شدهاند
| ساختار | کپسید | پوشش لیپیدی | نکتهٔ یادگیری |
|---|---|---|---|
| ایکوزاهدرال بدون پوشش | بیستوجهی | ندارد | مقاومت محیطی بیشتر |
| ایکوزاهدرال پوششدار | بیستوجهی | دارد | گلیکوپروتئینهای سطحی دارد |
| مارپیچی بدون پوشش | مارپیچی | ندارد | یکی از پنج الگوی ساختاری |
| مارپیچی پوششدار | مارپیچی | دارد | در این جزوه رایجتر از نوع بدون پوشش |
| پیچیده | ترکیبی | ویژه | در این بخش: پاکسویریده |
۸
بخش هشتم
خانوادههای RNAدار
نقشهٔ ذهنی: خانوادههای RNAدار
| نوع ژنوم | پوشش | خانواده | نمونهٔ ویروس یا بیماری | کلید مرور |
|---|---|---|---|---|
| RNA تکرشتهای مثبت | دارد | Togaviridae | روبلا؛ سرخجه | مثبت + پوششدار |
| RNA تکرشتهای مثبت | دارد | Coronaviridae | ویروس کووید ۱۹ | مثبت + پوششدار |
| RNA با تبدیل به DNA | دارد | Retroviridae | HIV | RNA → DNA |
| RNA تکرشتهای مثبت | ندارد | Picornaviridae | پولیوویروس؛ فلج اطفال | مثبت + بدون پوشش |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Orthomyxoviridae | آنفلوانزا | منفی + پوششدار |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Paramyxoviridae | اوریون و سرخک | منفی + پوششدار |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Rhabdoviridae | هاری | منفی + پوششدار |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Bunyaviridae | تب کریمه ـ کنگو | منفی + پوششدار |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Arenaviridae | در این بخش نمونهای ذکر نشده | منفی + پوششدار |
| RNA تکرشتهای منفی | دارد | Filoviridae | در این بخش نمونهای ذکر نشده | منفی + پوششدار |
| RNA دورشتهای | ندارد | Reoviridae | روتاویروس؛ گاستروانتریت شدید کودکان | دورشتهای + بدون پوشش |
الگوی سریع RNA
مثبتِ پوششدار: توگا، کرونا
RNA → DNA: رترو
مثبتِ بدون پوشش: پیکورنا
منفیِ پوششدار: ارتومیکسو، پارامیکسو، رابدو، بونیا، آرنا، فیلو
دورشتهایِ بدون پوشش: رئو
۹
بخش نهم
خانوادههای DNAدار
نقشهٔ ذهنی: خانوادههای DNAدار
| نوع ژنوم | پوشش | خانواده | ساختمان ژنوم | نمونه یا بیماری |
|---|---|---|---|---|
| DNA دورشتهای | دارد | Herpesviridae | در این بخش جزئیات خطی یا حلقوی ذکر نشده | هرپس سیمپلکس؛ تبخال |
| DNA دورشتهای | دارد | Hepadnaviridae | جزئیات بیشتر در این بخش نیامده است | HBV؛ هپاتیت |
| DNA دورشتهای | ندارد | Adenoviridae | خطی | بیماریهای تنفسی و گاستروانتریت |
| DNA دورشتهای | ندارد | Papovaviridae | حلقوی | HPV؛ زگیل تناسلی |
| DNA تکرشتهای | در این بخش جزئیات پوشش ذکر نشده | Parvoviridae | تکرشتهای | B19؛ اریتمای عفونی |
| DNA دورشتهای | ساختمان پیچیده | Poxviridae | دورشتهای | واریولا؛ آبله |
استثناهای مهم DNA
- پاروویریده: DNA تکرشتهای
- پاکسویریده: ساختمان پیچیده
- آدنوویریده: ژنوم خطی و بدون پوشش
- پاپوواویریده: ژنوم حلقوی و بدون پوشش
۱۰
بخش دهم
مقاومت محیطی و شیمیایی
نقشهٔ ذهنی: مقاومت ویروسها در برابر شرایط محیطی و مواد شیمیایی
| عامل | اثر طبق جزوه | استثنا یا نکته | کلید مرور |
|---|---|---|---|
| ۳۷ درجه | مقاومت خانوادهها متفاوت است | ایکوزاهدرال بدون پوشش مقاومتر؛ مارپیچی پوششدار حساستر | پوشش لیپیدی = حساسیت بیشتر |
| ۵۰ تا ۶۰ درجه | بیشتر ویروسها طی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه از بین میروند | HBV و HPV استثنا هستند | دو استثنای حرارتی |
| منفی ۷۰ درجه | ویروسها مقاومت بالایی دارند | برای نگهداری استفاده میشود | سرما برای حفظ ویروس |
| اشعهٔ فرابنفش | همهٔ ویروسها حساساند | برای استریل کردن تجهیزات پزشکی | آسیب به مادهٔ ژنتیکی |
| فرمالدهید | همهٔ ویروسها را از بین میبرد | محل اثر: پروتئین | همهٔ ویروسها پروتئین دارند |
| اتر | ویروسهای پوششدار حساساند | محل اثر: لیپیدها | اتر = آزمون وجود پوشش لیپیدی |
۱۱
بخش یازدهم
مرور الگویی و جدولهای جمعبندی
۱
ابتدا نوع ژنوم را مشخص کن:
DNA یا RNA؟
DNA یا RNA؟
۲
تعداد رشته را بررسی کن:
تکرشتهای یا دورشتهای؟
تکرشتهای یا دورشتهای؟
۳
اگر RNA تکرشتهای است، جهت را مشخص کن:
مثبت، منفی یا RNA که در چرخه به DNA تبدیل میشود؟
مثبت، منفی یا RNA که در چرخه به DNA تبدیل میشود؟
۴
پوشش را بررسی کن:
پوششدار یا بدون پوشش؟
پوششدار یا بدون پوشش؟
۵
استثنای ساختاری را جستوجو کن:
اگر ساختمان پیچیده است، در این بخش پاکسویریده مطرح میشود.
اگر ساختمان پیچیده است، در این بخش پاکسویریده مطرح میشود.
| سرنخ | خانواده یا گروه محتمل |
|---|---|
| RNA مثبت، پوششدار | توگاویریده، کروناویریده |
| RNA که در چرخه به DNA تبدیل میشود | رتروویریده |
| RNA مثبت، بدون پوشش | پیکورناویریده |
| RNA منفی، پوششدار | ارتومیکسو، پارامیکسو، رابدو، بونیا، آرنا، فیلو |
| RNA دورشتهای، بدون پوشش | رئوویریده |
| DNA تکرشتهای | پاروویریده |
| DNA دورشتهای، پوششدار | هرپسویریده و هپادناویریده |
| DNA دورشتهای، بدون پوشش و خطی | آدنوویریده |
| DNA دورشتهای، بدون پوشش و حلقوی | پاپوواویریده |
| DNA دورشتهای با ساختمان پیچیده | پاکسویریده |
۱۲
بخش دوازدهم
دامهای امتحانی و جمعبندی نهایی
ویروس کاملویریون نام دارد.
جزء مشترک همهٔ ویروسهانوکلئوکپسید؛ یعنی ژنوم همراه کپسید.
پسوند خانواده-viridae
خانوادهٔ دارای ساختمان پیچیدهپاکسویریده
DNA تکرشتهایپاروویریده
RNA دورشتهای بدون پوششرئوویریده
اثر اترروی لیپید است؛ پس ویروس پوششدار حساس میشود.
منفی ۷۰ درجهبرای نگهداری ویروس مناسب است.
استثناهای حرارتیHBV و HPV
ویروس و سلولویروس فقط DNA یا RNA دارد؛ سلول هر دو را دارد.
مرور یکخطی خانوادهها
RNA: مثبتِ پوششدار = توگا و کرونا؛ RNA → DNA = رترو؛ مثبتِ بدون پوشش = پیکورنا؛ منفیِ پوششدار = شش خانوادهٔ اصلی ذکرشده؛ دورشتهایِ بدون پوشش = رئو.
DNA: تکرشتهای = پاروو؛ دورشتهایِ پوششدار = هرپس و هپادنا؛ بدون پوششِ خطی = آدنو؛ بدون پوششِ حلقوی = پاپووا؛ پیچیده = پاکس.
جمعبندی مفهومی
برای شناسایی ساختاری یک ویروس، چهار سؤال را بهترتیب پاسخ بده: ژنوم چیست؟ چند رشته دارد؟ پوشش دارد؟ تقارن یا ساختمان آن چیست؟ پاسخ این چهار سؤال، مسیر طبقهبندی را بسیار کوتاه میکند.