خانوادهٔ هرپسویریده و ساختمان ویروس
نمای کلی خانواده
هرپسویریده یکی از خانوادههای بزرگ ویروسی با حدود ۱۰۰ گونه است. برخی سویهها انسان و برخی حیوانات را آلوده میکنند. اعضای این خانواده بزرگ، پوششدار و دارای DNA دورشتهای خطی هستند.
| جزء یا ویژگی | وضعیت در هرپسویریده | اهمیت |
|---|---|---|
| شکل | کروی | ظاهر کلی ویریون |
| تقارن | بیستوجهی | ساختمان نوکلئوکپسید |
| اندازه | حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ نانومتر | از ویروسهای بزرگ |
| ژنوم | DNA دورشتهای خطی | فاز سنتز غالباً در هسته |
| پوشش | پوشش لیپیدی حاصل از جوانهزنی از غشای هسته | حاوی گلیکوپروتئینهای اتصال |
| تگومنت | میان پوشش و نوکلئوکپسید | حاوی پروتئینهای مهم رونویسی و همانندسازی |
اعضای انسانی خانواده و بیماریها
HSV-1 و HSV-2
تبخال دهانی و تناسلی؛ عفونت مخفی در گانگلیونهای حسی.
VZV یا HHV-3
آبلهمرغان در عفونت اولیه و زونا در عود.
EBV یا HHV-4
مونونوکلئوز عفونی و ارتباط با برخی لنفومها.
CMV یا HHV-5
پاتوژن فرصتطلب و مهم در بارداری، پیوند و نقص ایمنی.
HHV-6 و HHV-7
عفونت مخفی در T سلها؛ HHV-6 با روزئولا مرتبط است.
HHV-8
مرتبط با سارکوم کاپوزی در بیماران مبتلا به ایدز.
Herpes B
میزبان اصلی میمون است و قابلیت انتقال به انسان دارد.
ویژگیهای مشترک خانواده
مقایسهٔ زیرخانوادههای آلفا، بتا و گاما
آلفا
بتا
گاما
| زیرخانواده | سرعت تکثیر | دامنهٔ میزبانی | محل نهفتگی | اعضای مهم |
|---|---|---|---|---|
| آلفا | سریع | متغیر | گانگلیونهای حسی | HSV-1، HSV-2، VZV |
| بتا | آهسته | محدود | غدد ترشحی، سلولهای لنفوئیدی و کلیه | CMV، HHV-6، HHV-7 |
| گاما | ضعیف و آهسته | بسیار محدود | بافتهای لنفوئیدی | EBV، HHV-8 |
چرخهٔ تکثیر هرپسویروسها
اتصال
HSV از رسپتورهای هپاران سولفات استفاده میکند.
نفوذ
ورود به سیتوپلاسم از راه فیوژن.
انتقال به هسته
حرکت نوکلئوکپسید با کمک اسکلت سلولی و ورود از منفذ هستهای.
پوششبرداری
در هسته و پیش از آغاز فاز سنتز.
فازهای سنتز
Early، همانندسازی ژنوم و Late.
مونتاژ و خروج
مورفوژنز در هسته و پوششگیری از غشای هسته.
فاز Early
RNA پلیمراز میزبان mRNAهای اولیه را میسازد؛ پروتئینهای اولیه عمدتاً آنزیمی و فاکتور رونویسیاند.
DNA پلیمراز ویروسی
در سیتوپلاسم ساخته و دوباره وارد هسته میشود تا همانندسازی ژنوم را انجام دهد.
Replication
DNA ویروس تکثیر میشود و نسخههای جدید ژنوم ساخته میشوند.
فاز Late
mRNAهای ثانویه ساخته میشوند و پروتئینهای ساختاری و کپسومرها تولید میگردند.
مورفوژنز
کپسید خالی در هسته تشکیل میشود و سپس DNA وارد آن میگردد.
خروج
پوششگیری از غشای هسته؛ خروج با لیز یا اگزوسیتوز.
HSV-1 و HSV-2
| ویژگی | HSV-1 | HSV-2 |
|---|---|---|
| راه انتقال غالب | بزاق، بوسیدن، استفاده از لیوان مشترک و تماس مشابه | تماس جنسی و انتقال از مادر آلوده به نوزاد |
| تظاهر شایع | تبخال دهانی | تبخال تناسلی |
| محل تکثیر اولیه | سلولهای اپیتلیال پوست یا مخاط | سلولهای اپیتلیال پوست یا مخاط |
| محل نهفتگی | گانگلیون تریژمینال | گانگلیون ساکرال |
| ضایعات ممکن | دهانی یا جنسی | دهانی یا جنسی |
اصل مشترک
هر دو نوع از نظر مورفولوژی بسیار شبیهاند، در سلولهای اپیتلیال تکثیر میکنند و میتوانند عفونت مخفی و عودکننده ایجاد کنند.
عفونت اولیه، مخفی و عودکنندهٔ HSV
عفونت اولیه
تکثیر در اپیتلیوم و لیز سلولهای ناحیهٔ آلوده.
کودکان
التهاب شدید لثه و وزیکولهای سفید در دهان و روی لثه.
بزرگسالان
معمولاً فارنژیت و گلودرد؛ ممکن است وزیکول دیده نشود.
حرکت آکسونی
بخشی از ذرات ویروسی از مسیر آکسونها به نورون میرسند.
عفونت مخفی
HSV-1 در تریژمینال و HSV-2 در ساکرال باقی میماند.
فعالشدن مجدد
ضعف ایمنی، تب شدید، استرس یا جراحی میتواند با عود مرتبط باشد.
عود و انتقال
در عود، ویروس از مسیر آکسونی به محل اولیه برمیگردد؛ ابتدا وزیکول و سپس زخم ایجاد میشود. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد جمعیت انسانی آلودهاند و عود میتواند بدون علامت نیز رخ دهد؛ در این حالت نیز امکان انتقال وجود دارد.
عوارض و تظاهرات اختصاصی HSV
| تظاهر | مکانیسم یا محل | نکتهٔ بالینی |
|---|---|---|
| هرپس چشمی | HSV-1 و نهفتگی در گانگلیون تریژمینال | کراتیت عودکننده میتواند موجب کوری شود |
| هرپس گلادیاتوروم | تماس پوستی نزدیک | در کشتیگیران گردن، سر یا گوش؛ در دندانپزشکان روی دست |
| انسفالیت | بیشتر HSV-1 | در نوزادان و افراد دارای ضعف ایمنی اهمیت دارد |
| عفونت نوزادی HSV-2 | انتقال هنگام زایمان از مادر فعال | انسفالیت، مننژیت، عفونت شدید و مرگ |
HSV-2 و بارداری
طبق جزوه، HSV-2 از جفت عبور نمیکند و انتقال هنگام زایمان رخ میدهد. اگر مادر در فاز فعال باشد، برای جلوگیری از انتقال، زایمان طبیعی انجام نمیشود.
درمان و پیشگیری HSV
داروها
- آسیکلوویر
- والاسیکلوویر
- فامسیکلوویر
مکانیسم
آنالوگ نوکلئوزیدی وارد رشتهٔ در حال ساخت میشود و ادامهٔ فعالیت DNA پلیمراز را متوقف میکند؛ در نتیجه همانندسازی خاتمه مییابد.
محدودیت درمان
این داروها بر ویروس نهفته در گانگلیون اثر ندارند؛ در عفونت عودکننده برای کوتاهکردن دورهٔ بیماری و بهبود سریعتر وزیکولها استفاده میشوند. برای HSV واکسن تولید نشده است.
VZV و مسیر ایجاد آبلهمرغان
انتقال تنفسی
ورود ویروس از ترشحات تنفسی.
گرههای لنفاوی
مرحلهٔ اولیه با علائم شبهسرماخوردگی یا آنفلوانزا.
انتشار خونی
رسیدن به کبد، طحال و دیگر بافتها.
پوست
تکثیر در اپیتلیوم و ایجاد راش و وزیکول.
مهار ایمنی
ضایعات کاهش مییابد، اما ویروس کاملاً حذف نمیشود.
نهفتگی
تریژمینال و گانگلیونهای دورسال.
تفاوت مهم با HSV
HSV معمولاً عفونت موضعی ایجاد میکند، اما VZV یک عفونت سیستمیک ایجاد میکند.
مقایسهٔ آبلهمرغان و زونا
| ویژگی | آبلهمرغان | زونا |
|---|---|---|
| نوع عفونت | عفونت اولیهٔ VZV | عفونت عودکننده و فعالشدن مجدد |
| گروه شایع | کودکان | بزرگسالان و بهویژه سنین بالاتر با ضعف ایمنی |
| توزیع ضایعات | وزیکول و راش در سراسر بدن | درگیری بخشی از بدن، معمولاً حلقه یا کمربند اطراف قفسهٔ سینه |
| درد | در جزوه درد شدید شاخص نیست | وزیکولها دردناکاند، چون در ناحیهٔ دارای عصبدهی شدید ایجاد میشوند |
| مواجههٔ نخست در بزرگسال | بزرگسال برای نخستین مواجهه به آبلهمرغان مبتلا میشود و معمولاً علائم شدیدتر است | |
درمان و پیشگیری VZV
| وضعیت | رویکرد مطرحشده در جزوه |
|---|---|
| آبلهمرغان در کودکان | معمولاً شدید نیست و دارو داده نمیشود |
| آبلهمرغان در بزرگسالان | آسیکلوویر یا والاسیکلوویر |
| زونا | آسیکلوویر یا والاسیکلوویر |
| پیشگیری | واکسن زندهٔ ضعیفشده |
VZV و بارداری
VZV میتواند از جفت عبور کند. ابتلای نخستین مادر باردار به آبلهمرغان میتواند جنین را آلوده و ناهنجاری مادرزادی ایجاد کند.
EBV و بیماریهای مرتبط
راه انتقال
بزاق؛ به همین دلیل «بیماری بوسه» نامیده میشود.
مونونوکلئوز عفونی
علائم شبهآنفلوانزا، لنفادنوپاتی، تورم لوزهها و درگیری کبد و طحال.
نهفتگی
ورود به لنفوسیتهای B و باقیماندن مادامالعمر.
لکوپلاکی مویی دهانی
بیشتر در ایدز؛ ایجاد پلاک سفید روی دهان و زبان.
لنفوم بورکیت
بیشتر در کودکان آفریقایی گزارش شده است.
لنفوم هوچکین
از بیماریهای مرتبط ذکرشده در جزوه.
CMV و اهمیت بالینی
فرد سالم
بیماری خفیف شبیه مونونوکلئوز؛ سپس باقیماندن ویروس در بدن.
محل نهفتگی
غدد ترشحی، کلیهها و لنفوسیتهای T.
راه انتقال
ترشحات تنفسی، خون، انتقال خون و پیوند عضو.
پیوند کلیه
انتقال از بافت آلوده و امکان رد پیوند.
نقص ایمنی
پنومونی، انسفالیت و التهاب شبکیه در افراد مبتلا به ایدز.
بارداری
عبور از جفت، عفونت جنین و ناهنجاری مادرزادی؛ انسفالوپاتی مهمترین مورد ذکرشده است.
HHV-6، HHV-7 و HHV-8
| ویروس | ویژگی یا محل نهفتگی | بیماری یا اهمیت |
|---|---|---|
| HHV-6 | عفونت مخفی در لنفوسیتهای T | روزئولا؛ راش یا وزیکول در نوزادان و معمولاً غیرخطرناک |
| HHV-7 | عفونت مخفی در لنفوسیتهای T | معمولاً بیماری شدید ایجاد نمیکند |
| HHV-8 | پاتوژن فرصتطلب | سارکوم کاپوزی در بیماران مبتلا به ایدز؛ ضایعات پوستی یا اطراف دهان |
جدول جمعبندی و دامهای امتحانی
| ویروس | زیرخانواده | محل نهفتگی | تظاهر یا بیماری مهم | نکتهٔ ویژه |
|---|---|---|---|---|
| HSV-1 | آلفا | تریژمینال | تبخال دهانی، کراتیت، انسفالیت | انتقال غالب از بزاق |
| HSV-2 | آلفا | ساکرال | تبخال تناسلی و عفونت نوزادی | انتقال هنگام زایمان؛ عبور نکردن از جفت |
| VZV | آلفا | تریژمینال و گانگلیون دورسال | آبلهمرغان و زونا | عفونت سیستمیک و توان عبور از جفت |
| EBV | گاما | لنفوسیت B | مونونوکلئوز عفونی و برخی لنفومها | انتقال بزاقی |
| CMV | بتا | غدد، کلیه و T سلها | بیماری فرصتطلب و عفونت مادرزادی | انتقال با خون و پیوند عضو |
| HHV-6 و 7 | بتا | T سلها | روزئولا برای HHV-6 | معمولاً بیماری شدید ایجاد نمیکنند |
| HHV-8 | گاما | بافت لنفوئیدی | سارکوم کاپوزی | اهمیت در ایدز |