ساختمان و تکامل جناغ
ویژگی کلی
جناغ یا Sternum استخوانی پهن، سطحی و میانی در دیواره قدامی قفسه سینه است. طول آن حدود ۱۴ سانتیمتر است که تقریباً ۸ سانتیمتر آن را جسم تشکیل میدهد. سه بخش اصلی آن مانوبریوم، جسم و زائده خنجری هستند.
| بخش جنینی | نام پس از تولد | بخش نهایی |
|---|---|---|
| Prosternum | دسته جناغ | Manubrium |
| Mesosternum | جسم یا تنه جناغ | Body / Corpus |
| Metasternum | زائده خنجری | Xiphoid process |
قطعات غضروفی جناغ در دوران رشد بهتدریج استخوانی و متحد میشوند. استخوانیشدن از بالا به پایین پیش میرود و زائده خنجری میتواند تا دهههای چهارم و پنجم زندگی غضروفی بماند. بافت اسفنجی و سطحی بودن جناغ، آن را برای نمونهبرداری مغز استخوان و دسترسی جراحی قلب مناسب میکند.
استرنوتومی
در جراحی قلب باز، برش میانی جناغ دسترسی مستقیم به مدیاستن میدهد. کم بودن اتصالات عضلانی در خط وسط، مسیر جراحی را مناسبتر میکند.
مغز استخوان
جناغ در بالغ دارای مغز استخوان فعال است؛ نمونهبرداری باید با کنترل عمق انجام شود، زیرا ساختارهای مدیاستن در پشت آن قرار دارند.
مانوبریوم، جسم و زائده خنجری
| بخش | حدود و ویژگی | اتصالات مهم |
|---|---|---|
| مانوبریوم | تقریباً روبهروی T2–T4؛ دارای بریدگی ژوگولار، دو بریدگی ترقوهای و بریدگیهای دندهای. | ترقوه، غضروف دنده اول و نیمه فوقانی غضروف دنده دوم. |
| جسم | تقریباً روبهروی T5–T8؛ باریکتر از مانوبریوم و دارای بریدگیهای دندهای متعدد. | بخش دیگر غضروف دنده دوم و غضروفهای دندهای بعدی. |
| زائده خنجری | نازک و متغیر؛ در ناحیه اپیگاستر قرار میگیرد و مفصل آن نزدیک T9 است. | دیافراگم در خلف و عضلات دیواره شکم در قدام. |
زاویه جناغی یا زاویه لوئیس
برجستگی محل اتصال مانوبریوم و جسم جناغ، Sternal angle است. این نقطه روبهروی غضروف دنده دوم و صفحه عرضی T4–T5 قرار دارد و برای شمارش دندهها و فضاهای بیندندهای استفاده میشود.
مفصل مانوبریواسترنال
غضروفی ثانویه یا سمفیز است و ممکن است پس از حدود ۳۵ سالگی استخوانی شود. زاویه میان مانوبریوم و جسم نزدیک ۱۶۳ درجه است و با تنفس تغییر اندکی میکند.
مفصل زایفیاسترنال
یک مفصل غضروفی است که معمولاً در دهه چهارم زندگی استخوانی میشود. فشار نامناسب هنگام احیای قلبی میتواند زائده خنجری را بشکند و به احشای زیرین آسیب بزند.
بدشکلیهای جناغ
Pectus carinatum برجستگی قدامی قفسه سینه و Pectus excavatum فرورفتگی جناغ است. نوع فرورفته در موارد شدید میتواند بر قلب و ظرفیت تنفسی اثر بگذارد.
مفاصل و اتصالات جناغ
| مفصل | نوع | نکته |
|---|---|---|
| Sternoclavicular | سینوویال با دیسک مفصلی | تنها اتصال استخوانی مستقیم اندام فوقانی به اسکلت محوری؛ توسط رباط بینترقوهای و رباطهای اطراف تقویت میشود. |
| اولین Sternocostal | غضروفی اولیه یا سینکندروز | غضروف دنده اول تقریباً بدون حرکت به مانوبریوم متصل است. |
| دوم تا هفتم Sternocostal | عمدتاً سینوویال صفحهای | حرکت محدود آنها در افزایش و کاهش قطر قفسه سینه نقش دارد. |
| Costochondral | غضروفی اولیه | میان انتهای استخوانی دنده و غضروف دندهای؛ معمولاً حرکت ندارد. |
| Interchondral | بیشتر سینوویال | میان غضروف دندههای پایین و در ساخت لبه دندهای مؤثر است. |
| سطح جناغ | ساختمان متصل |
|---|---|
| قدام مانوبریوم | سر جناغی عضله Sternocleidomastoid. |
| قدام و طرفین مانوبریوم و جسم | عضله Pectoralis major. |
| خلف مانوبریوم | عضلات Sternohyoid و Sternothyroid. |
| خلف جسم | عضله Transversus thoracis و رباطهای استرنوپریکاردیال. |
| خلف زائده خنجری | بخش جناغی دیافراگم. |
دنده تیپیک و ناودان دندهای
| جزء | ویژگی | رابطه |
|---|---|---|
| سر دنده | در دنده تیپیک دو رویه مفصلی دارد که با یک ستیغ جدا میشوند. | رویه تحتانی با مهره همشماره و رویه فوقانی با مهره بالاتر مفصل میشود؛ ستیغ با دیسک ارتباط دارد. |
| گردن | میان سر و تکمه؛ لبه فوقانی تیزتر است. | سطح قدامی در مجاورت پلور و سطح خلفی محل اتصال رباطها و عضلات است. |
| تکمه | بخش داخلی مفصلی و بخش خارجی غیرمفصلی دارد. | بخش مفصلی با زائده عرضی مهره همشماره و بخش غیرمفصلی با رباط طرفی مرتبط است. |
| زاویه دنده | محل بیشترین خمیدگی جسم. | از دندههای بالا به پایین فاصله آن از تکمه افزایش مییابد. |
| جسم | دارای سطح خارجی و داخلی و لبه فوقانی و تحتانی. | در سطح داخلی نزدیک لبه تحتانی، ناودان دندهای قرار دارد. |
ترتیب VAN
در ناودان دندهای، دسته عروقی ـ عصبی اصلی از بالا به پایین بهترتیب Vein, Artery, Nerve قرار میگیرد. برای کاهش خطر آسیب، ورود سوزن یا لوله معمولاً نزدیک لبه فوقانی دنده پایینتر انجام میشود، نه زیر لبه دنده بالاتر.
فضاهای بیندندهای
هر فضای بیندندهای بر اساس دنده بالایی نامگذاری میشود؛ فضای اول زیر دنده اول قرار دارد. این فضاها حاوی عضلات بیندندهای، عروق و اعصاب هستند.
دندههای آتیپیک و طبقهبندی دندهها
| دنده | ویژگی شاخص | اهمیت |
|---|---|---|
| اول | کوتاهترین، پهنترین و خمیدهترین؛ افقی با سطح فوقانی و تحتانی؛ سر تکرویهای. | تکمه اسکالن، شیار ورید سابکلاوین در قدام و شیار شریان سابکلاوین و تنه تحتانی شبکه بازویی در خلف. |
| دوم | حد واسط دنده اول و دنده تیپیک؛ تقریباً دو برابر دنده اول. | محل اتصال عضلات اسکالن خلفی، سراتوس قدامی و سراتوس خلفی فوقانی. |
| دهم | اغلب سر تکرویهای. | با مهره T10 مفصل میشود. |
| یازدهم و دوازدهم | سر تکرویهای؛ فاقد گردن و تکمه مشخص؛ بدون مفصل کوستوترانسورس. | انتهای قدامی آزاد، نقش حفاظتی برای احشای خلف شکم و ارتباط با فاسیای توراکولومبار. |
آسیب دندههای پایینی
شکستگی دندههای ۱۱ و ۱۲ میتواند به کلیه، کبد یا طحال آسیب بزند. دنده یازدهم با پلور رابطه نزدیکتری دارد؛ آسیب آن نسبت به برداشت دنده دوازدهم خطر بیشتری برای فضای جنب ایجاد میکند.
مفاصل و رباطهای دندهای
| مفصل یا رباط | اتصال | نکته |
|---|---|---|
| Costovertebral joint | سر دنده با جسم مهرهها و دیسک بین آنها. | مفصل سینوویال صفحهای؛ توسط کپسول و رباط شعاعی تقویت میشود. |
| رباط شعاعی | سطح قدامی سر دنده به جسم مهره همشماره، مهره بالاتر و دیسک. | در قدام مفصل پخش میشود و آن را تقویت میکند. |
| رباط داخلمفصلی | ستیغ سر دنده به دیسک بینمهرهای. | حفره مفصلی را به دو بخش تقسیم میکند؛ در دندههای ۱ و ۱۰ تا ۱۲ وجود ندارد. |
| Costotransverse joint | تکمه دنده با زائده عرضی مهره همشماره. | در دندههای ۱۱ و ۱۲ وجود ندارد. |
| رباط دندهای ـ عرضی داخلی | سطح خلفی گردن دنده به زائده عرضی همان مهره. | در برخی منابع نام ساده Costotransverse ligament برای همین بخش بهکار میرود. |
| رباط دندهای ـ عرضی طرفی | بخش غیرمفصلی تکمه دنده به رأس زائده عرضی. | در خارج مفصل قرار دارد. |
| رباط دندهای ـ عرضی فوقانی | گردن دنده به زائده عرضی مهره بالاتر. | بین دو سطح مهرهای مجاور پل میزند. |
الگوی اتصال یک دنده تیپیک
سر دنده با جسم مهره همشماره و مهره بالاتر مفصل میشود، اما تکمه دنده با زائده عرضی مهره همشماره اتصال دارد. این تفاوت یکی از دامهای رایج سؤالهای تصویری است.
رباطهای ستون مهره و فتق دیسک
| رباط | مسیر | عملکرد اصلی |
|---|---|---|
| طولی قدامی | روی سطح قدامی جسم مهرهها و دیسکها از گردن تا خاجی. | محدود کردن اکستنشن بیش از حد و تقویت قدام ستون مهره. |
| طولی خلفی | داخل کانال مهرهای روی سطح خلفی جسم مهرهها. | محدود کردن فلکشن بیش از حد و مهار نسبی بیرونزدگی خلفی دیسک. |
| بینخاری | میان زوائد خاری مجاور. | مقاومت در برابر فلکشن. |
| فوقخاری | روی رأس زوائد خاری؛ در گردن با رباط پسگردنی ادامه مییابد. | تقویت بخش خلفی و محدود کردن فلکشن. |
| رباط زرد | میان لامیناهای مهرههای مجاور. | دارای الیاف الاستیک فراوان؛ کمک به بازگشت ستون از فلکشن و یکی از مقاومتهای محسوس در پونکسیون کمری. |
| بینعرضی | میان زوائد عرضی مجاور. | محدود کردن خمشدن جانبی. |
فتق دیسک
رباط طولی خلفی بخش مرکزی مسیر خلفی دیسک را تقویت میکند، اما در طرفین باریکتر است؛ بنابراین بیرونزدگی دیسک غالباً بهصورت خلفی ـ جانبی رخ میدهد و ممکن است ریشه عصبی نزدیک سوراخ بینمهرهای را بفشارد.
عضلات، فاسیاها و دنده گردنی
