فزونی و کمبود هورمون — Excess & Deficiency
بسیاری از بیماریهای غدد به دو حالتِ ساده برمیگردند: excess (فزونی — هورمونِ خیلی زیاد) یا deficiency (کمبود — هورمونِ خیلی کم) در خون. نمونهٔ کلاسیک، تیروئید است: hyperthyroidism (پرکاری) در برابرِ hypothyroidism (کمکاری).
hyper- یعنی «بیش از حد/زیاد» و hypo- یعنی «کمتر از حد/کم». این دو پیشوند در کلِ پزشکی تکرار میشوند و طراحِ سوال عمداً جایشان را عوض میکند تا حواست را بسنجد.
درمان آینهٔ مشکل است: اگر هورمون زیاد است، تولیدش را inhibit (مهار) میکنیم؛ اگر کم است، آن را جایگزین میکنیم (replacement therapy).
Sufferers of type 1 diabetes are deficient in insulin.
مبتلایان به دیابتِ نوع ۱ دچارِ کمبودِ انسولیناند. توجه: deficient in + chemical یعنی «کمبودِ فلان ماده».
سیستم فیدبک منفی — محور هیپوتالاموس‑هیپوفیز‑تیروئید
بدن سطحِ هورمونها را با یک حلقهٔ negative feedback (فیدبک منفی) ثابت نگه میدارد: وقتی هورمونِ نهایی بالا رفت، خودش تولیدِ بالادستی را خاموش میکند. محورِ تیروئید بهترین نمونه است و سه مرحله دارد.
هیپوتالاموس TRH (thyrotrophin-releasing hormone) ترشح میکند که تولیدِ TSH را در هیپوفیز تحریک میکند.
TSH (thyroid-stimulating hormone) گیرندهٔ خود را در تیروئید تحریک میکند تا ساختِ T4 (thyroxine) و T3 (triiodothyronine) زیاد شود و هورمونِ ذخیره هم آزاد گردد → بالا رفتنِ T4 و T3 پلاسما.
T3 روی هیپوفیز (و شاید هیپوتالاموس) برمیگردد و ترشحِ TRH و TSH را مهار میکند — تا سطحها از کنترل خارج نشوند.
فعلهای این بخش را با دقت یاد بگیر: secrete (ترشح)، trigger / stimulate (راهانداختن/تحریک)، inhibit (مهار)، feed back (بازخورد دادن). در تمرینِ جایخالی همین فعلها خواسته میشوند.
گواتر و انواعِ بزرگیِ تیروئید — Goitre
به بزرگشدنِ غدهٔ تیروئید goitre (گواتر) میگویند. این بزرگشدگی دو الگو دارد و در نوعِ پرخون میتواند صدا و لرزش هم ایجاد کند.
| اصطلاح | معنی |
|---|---|
| goitre | بزرگشدنِ غدهٔ تیروئید |
| diffuse | منتشر — بیشترِ غده را درگیر میکند |
| localized | موضعی — محدود به یک ناحیهٔ خاص |
| (solitary) nodule | گرهکِ (منفردِ) تکی در غده |
| palpable thrill | لرزشی که با دست لمس میشود (palpate = لمس کردن) |
| audible bruit | صدایی که با گوشی (stethoscope) شنیده میشود (audible = شنیدنی) |
در بزرگیِ منتشر، جریانِ خونِ زیاد روی غده هم thrill (لمسی) و هم bruit (شنیداری) ایجاد میکند — هر دو نشانهٔ افزایشِ خونرسانیاند، یکی با دست و دیگری با گوشی.
محور غدد جنسی مرد — Male HPG Axis
دقیقاً همان منطقِ فیدبکِ تیروئید، در محورِ جنسیِ مرد هم برقرار است؛ فقط بازیگران عوض میشوند. این بخش، تمرینِ ۱۸.۲ کتاب را پوشش میدهد و واژگانِ GnRH, LH, FSH, testosterone, inhibin را به هم وصل میکند.
تستوسترون روی هر دو سطح (هیپوتالاموس + هیپوفیز) فیدبک میدهد، اما inhibin فقط روی هیپوفیز و فقط FSH را کم میکند. این تفاوت، نکتهٔ پرتکرارِ سوالهاست.
نامهٔ ارجاع و واژگانِ علائم — Referral Letter
پزشکِ خانمِ Davis او را با letter of referral (نامهٔ ارجاع) به متخصصِ غدد (endocrinologist) فرستاده است. این نامه پر از واژگانِ علائمِ پرکاریِ تیروئید است که هستهٔ امتحانیاند.
با وجودِ پُرخوری، ۲۰ کیلو وزن کم کرده؛ خود را overactive توصیف میکند. بهتازگی palpitations (تپش قلب)، diarrhoea (اسهال) و heat intolerance (عدمتحملِ گرما) پیدا کرده و دستهایش میلرزند.
معاینه: تیروئیدِ بزرگ، کفِ دستِ قرمز و عرقکرده، و fine tremor (لرزشِ ظریف) → تأییدِ hyperthyroidism.
| اصطلاح | معنی |
|---|---|
| heat intolerance | ناتوانی در تحملِ دمای بالا |
| overactive | فعالتر از حدِ معمول |
| palpitations | آگاهی از تپشِ تند یا نامنظمِ قلب |
| fine tremor | لرزشهای بسیار خفیفِ غیرارادی |
| weight loss | کاهشِ وزن (in spite of eating more = با وجودِ پُرخوری) |
تمرینِ ۱۸.۴ هر علامت را به سؤالی که پزشک میپرسد وصل میکند — برای گرفتنِ شرحِحال (history) خوب است این جفتها را بدانی:
| علامت (symptom) | سؤالِ پزشک |
|---|---|
| diarrhoea — اسهال | Are your bowels normal? |
| eating more — پُرخوری | What is your appetite like? |
| heat intolerance | Do you prefer hot weather or cold? |
| overactivity | Are you able to sit and relax? |
| palpitations | Have you felt your heart beating rapidly? |
| weight loss | Is your weight steady? |
| tremor | Do your hands shake? |
symptom چیزی است که بیمار حس و گزارش میکند (مثل palpitations)، اما sign چیزی است که پزشک در معاینه میبیند (مثل enlarged thyroid، fine tremor). نامهٔ ارجاع هر دو را دارد.
مرور عمیق و جمعبندی دامها
| کلیدواژهٔ سوال | پاسخ درست | چرا |
|---|---|---|
| «too much hormone» | excess (فزونی) | درمان: مهار تولید |
| «too little hormone» | deficiency (کمبود) | درمان: replacement therapy |
| «hyper- / hypo-» | زیاد / کم | پرکاری vs کمکاری |
| «carbimazole کاری میکند» | inhibits production | درمانِ hyperthyroidism |
| «insulin injections» | replacement therapy | دیابت نوع ۱ |
| «hypothalamus → pituitary» | TRH | تحریک TSH |
| «pituitary → thyroid» | TSH | ساخت T4/T3 |
| «T3 روی هیپوفیز» | فیدبکِ منفی (مهار) | negative feedback |
| «enlarged thyroid» | goitre | diffuse یا localized |
| «felt with the hand» | palpable thrill | لرزشِ لمسی |
| «heard through stethoscope» | audible bruit | صدای شنیداری |
| «single area / one bump» | solitary nodule | localized |
| «hypothalamus → pituitary (male)» | GnRH | تحریک LH/FSH |
| «LH روی Leydig» | ساخت testosterone | محور مرد |
| «FSH روی Sertoli» | sperm + inhibin | محور مرد |
| «decreases FSH only» | inhibin | فیدبکِ اختصاصیِ FSH |
| «awareness of heartbeat» | palpitations | علامتِ پرکاری |
| «can't cope with heat» | heat intolerance | علامتِ پرکاری |
| «seen on examination» | sign (نه symptom) | مثل tremor، goitre |
بیماریهای غدد یا excessاند (درمان: مهار) یا deficiency (درمان: جایگزینی)؛ سطحِ هورمون با حلقهٔ negative feedback تنظیم میشود (TRH→TSH→T3/T4 و بازخوردِ T3)؛ همین الگو در محورِ مرد با GnRH→LH/FSH→testosterone/inhibin تکرار میشود؛ goitre بزرگیِ تیروئید است (diffuse/localized، با thrill و bruit)؛ و پرکاریِ تیروئید با علائمی مثلِ palpitations، heat intolerance و fine tremor خود را نشان میدهد.