اتساعپذیری و کامپلیانس عروقی
تمام رگها قابلیت اتساع دارند، اما اهمیت این ویژگی در شریان و ورید متفاوت است. اتساع شریانها خروجی ضربانی قلب را جذب و جریان بافتی را هموار میکند؛ اتساع شدید وریدها امکان ذخیره حجم زیادی خون را فراهم میسازد.
اتساعپذیری: افزایش نسبی حجم بهازای هر میلیمتر جیوه افزایش فشار
کامپلیانس: افزایش مطلق حجم بهازای افزایش فشار
دام اصلی
اتساعپذیری و کامپلیانس مترادف نیستند. رگ کوچک ممکن است بسیار اتساعپذیر باشد، اما بهدلیل حجم اولیه کم، کامپلیانس پایینی داشته باشد.
منحنی حجم ـ فشار و تنظیم سمپاتیک
| بستر | حجم و فشار نمونه | تفسیر |
|---|---|---|
| شریانهای سیستمیک | حدود ۷۰۰ میلیلیتر در فشار متوسط ۱۰۰ میلیمتر جیوه | کاهش حجم به حدود ۴۰۰ میلیلیتر فشار را تقریباً به صفر میرساند. |
| وریدهای سیستمیک | حدود ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ میلیلیتر | تغییر چندصد میلیلیتر فقط ۳ تا ۵ میلیمتر جیوه فشار را تغییر میدهد. |
تحریک سمپاتیک
- افزایش تون عضله صاف
- افزایش فشار در هر حجم
- انتقال خون از وریدها به قلب
- حفظ گردش در خونریزی
مهار سمپاتیک
- کاهش تون عروقی
- کاهش فشار در هر حجم
- افزایش ظرفیت ذخیره
- تجمع بیشتر خون در بستر وریدی
خونریزی و ظرفیت وریدی
افزایش تون سمپاتیک، بهویژه در وریدها، حجم رگ را کم و خون را به قلب منتقل میکند؛ گردش حتی پس از از دسترفتن نزدیک ۲۵٪ حجم خون میتواند برای مدتی تقریباً طبیعی بماند.
کامپلیانس تأخیری و آرامش تنشی
| جهت تغییر | پاسخ فوری | پاسخ طی دقیقه تا ساعت |
|---|---|---|
| افزایش حجم | افزایش زیاد فشار | اتساع تدریجی و بازگشت نسبی فشار به پایین |
| کاهش حجم | افت فشار | انقباض تدریجی دیواره و جبران بخشی از افت فشار |
کاربرد فیزیولوژیک
آرامش تنشی امکان پذیرش حجم اضافی پس از انتقال خون را فراهم میکند و در جهت معکوس، به سازگاری با کاهش حجم پس از خونریزی کمک میکند.
نبض شریانی و عوامل تعیینکننده فشار نبض
فشار نبض با حجم ضربهای رابطه مستقیم و با کامپلیانس شریانی رابطه معکوس دارد.
سفتی شریان در سالمندی
با کاهش کامپلیانس شریانی، یک حجم ضربهای ثابت افزایش فشار بیشتری ایجاد میکند؛ بنابراین فشار سیستولی و فشار نبض بالا میروند.
شکلهای غیرطبیعی موج فشار
| وضعیت | تغییر موج | مکانیسم |
|---|---|---|
| تصلب شرایین | افزایش فشار سیستولی و فشار نبض | کاهش کامپلیانس شریان |
| تنگی دریچه آئورت | موج کوچک و افزایش آهسته | کاهش و کندی خروج خون از بطن |
| بازماندن مجرای شریانی | افت شدید فشار دیاستولی و فشار نبض زیاد | فرار خون از آئورت به شریان ریوی |
| نارسایی دریچه آئورت | افت فشار آئورت تا نزدیکی صفر و حذف بریدگی | بازگشت خون به بطن چپ و بستهنشدن دریچه |
بریدگی آئورتی
بریدگی موج آئورت حاصل بستهشدن دریچه آئورت است؛ در نارسایی شدید دریچه، این علامت وجود ندارد.
انتقال و میرایی موج نبض
| بخش عروقی | سرعت انتقال موج فشار | علت تفاوت |
|---|---|---|
| آئورت طبیعی | ۳ تا ۵ متر بر ثانیه | کامپلیانس زیاد |
| شاخههای بزرگ شریانی | ۷ تا ۱۰ متر بر ثانیه | کامپلیانس کمتر |
| شریانهای کوچک | ۱۵ تا ۳۵ متر بر ثانیه | دیواره سفتتر و اتساعپذیری کمتر |
مقاومت حرکت حجم لازم برای پیشروی موج را محدود و کامپلیانس حجم لازم برای افزایش فشار را بیشتر میکند.
موج نبض با جریان خون یکی نیست
در آئورت، موج فشار میتواند بیش از ۱۵ برابر سریعتر از سرعت حرکت روبهجلوی خون باشد؛ موج عمدتاً انتقال انرژی و فشار است، نه جابهجایی سریع کل حجم خون.
اندازهگیری فشار خون شریانی
| فشار کاف | وضعیت شریان | یافته |
|---|---|---|
| بالاتر از سیستول | بسته کامل | جریان و صدا ندارد. |
| کمی کمتر از سیستول | بازشدن فقط در قله سیستول | نخستین صدای کورتکوف = فشار سیستولی |
| نزدیک دیاستول | تنگی خفیف و جریان بیشتر | خفهشدن صدا ≈ فشار دیاستولی |
| کمتر از دیاستول | باز در تمام چرخه | جریان لایهای و ناپدیدشدن صدا |
خطاهای رایج
کاف نامتناسب با دور بازو، شریان بسیار سفت، آریتمی یا باقیماندن صداها تا تخلیه کامل کاف میتواند اندازهگیری را نادرست کند.
فشار متوسط شریانی و تغییرات وابسته به سن
در ضربان معمول، زمان دیاستول بیشتر است و فشار متوسط به دیاستول نزدیکتر میماند.
| حالت | تفسیر فشار متوسط |
|---|---|
| ضربان طبیعی | حدود ۶۰٪ تحت تأثیر دیاستول و ۴۰٪ تحت تأثیر سیستول است. |
| ضربان بسیار بالا | دیاستول کوتاه میشود و میانگین ساده سیستول و دیاستول تقریب بهتری میدهد. |
| سالمندی | کاهش کارکرد تنظیم فشار و سفتی شریان، فشار سیستولی و نبض را بالا میبرد. |
میانگین حسابی ساده کافی نیست
فشار متوسط شریانی، متوسط زمانی فشار در تمام لحظات چرخه است و بهدلیل طولانیتر بودن دیاستول، برابر نصف مجموع سیستول و دیاستول نیست.
فشار وریدی مرکزی و فشار دهلیز راست
تمام وریدهای سیستمیک به دهلیز راست تخلیه میشوند؛ بنابراین فشار دهلیز راست همان فشار وریدی مرکزی است. این فشار از تعادل میان توان قلب راست برای تخلیه خون و تمایل خون محیطی برای بازگشت به قلب حاصل میشود.
دو تعیینکننده اصلی CVP
توان قلب برای پمپکردن خون به ریه و مقدار بازگشت خون از وریدهای محیطی.
مقاومت وریدی و فشار ورید محیطی
| محل | علت مقاومت | پیامد |
|---|---|---|
| ورید زیرترقوهای | زاویه تند روی دنده اول | فشار ورید دست بالاتر از دهلیز راست |
| وریدهای گردن | فشار جو بر دیواره نرم | تمایل به فروریزش در فشار پایین |
| وریدهای شکم | فشار احشاء و فشار داخل شکم | شکل بیضی یا شکافمانند و مقاومت قابلتوجه |
افزایش فشار داخل شکم
در بارداری، چاقی شکمی، توده بزرگ یا آسیت، فشار داخل شکم ممکن است به ۱۵ تا ۳۰ میلیمتر جیوه برسد. فشار ورید فمورال باید حداقل به همین مقدار برسد تا خون از شکم عبور کند.
چرا فشار محیطی دیر بالا میرود؟
تا زمانی که فشار دهلیز راست از حدود ۴ تا ۶ میلیمتر جیوه بالاتر نرود، نقاط فروریزش وریدی باز نمیشوند؛ بنابراین در مراحل اولیه نارسایی قلبی، فشار ورید محیطی ممکن است هنوز طبیعی باشد.
جاذبه و فشار هیدروستاتیک
| نقطه در فرد ایستاده | فشار تقریبی | نکته |
|---|---|---|
| دهلیز راست | ۰ | قلب از تجمع فشار در این سطح جلوگیری میکند. |
| ورید دست | حدود ۳۵+ | ۶+ ناشی از فشردگی روی دنده و ۲۹+ ناشی از جاذبه |
| ورید پا در بیحرکتی | حدود ۹۰+ | وزن ستون خون تا سطح قلب |
| وریدهای گردن | تقریباً صفر | با کاهش فشار فرو میریزند. |
| سینوس ساژیتال | حدود ۱۰- | جمجمه اجازه فروریزش نمیدهد؛ خطر آمبولی هوا هنگام بازشدن |
| شریان پا | حدود ۱۹۰ | فشار متوسط قلب ۱۰۰ بهعلاوه اثر جاذبه |
فشار خون همیشه به یک سطح مرجع وابسته است
وقتی فشار شریانی ۱۰۰ میلیمتر جیوه ذکر میشود، منظور فشار در سطح قلب است؛ فشار در نقاط بالاتر یا پایینتر بدن متفاوت خواهد بود.
دریچههای وریدی، پمپ عضلانی، واریس و سطح مرجع
| وضعیت | فشار ورید پا | پیامد |
|---|---|---|
| راهرفتن | کمتر از ۲۰+ | انقباض عضله و دریچه سالم خون را بالا میراند. |
| ایستادن کاملاً بیحرکت | حدود ۹۰+ طی ۳۰ ثانیه | افزایش فشار مویرگی، خروج مایع و ادم |
| بیحرکتی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | حفظ فشار بالا | از دسترفتن ۱۰ تا ۲۰٪ حجم خون به فضای بافتی و احتمال غش |
| نارسایی دریچهای | بالا و مزمن | واریس، ادم، درد، ضعف و زخم پوستی |
چرخه معیوب واریس
فشار مزمن ورید را گشاد میکند، اما لت دریچه بزرگ نمیشود؛ بستهنشدن دریچه فشار را بیشتر و اتساع را شدیدتر میکند. بالا نگهداشتن پا و جوراب فشاری به کاهش فشار و ادم کمک میکند.
سطح صفر فشار
دریچه سهلتی بهعلت تنظیم بازخوردی قلب، با تغییر وضعیت بدن تنها ۱ تا ۲ میلیمتر جیوه تغییر فشار دارد. در فرد خوابیده، این سطح تقریباً در ۶۰٪ ضخامت قفسه سینه از پشت قرار میگیرد.
مخازن خون، طحال و مرور نهایی
| مخزن | حجم قابل بسیج تقریبی |
|---|---|
| طحال | تا ۱۰۰ میلیلیتر خون؛ حدود ۵۰ میلیلیتر گلبول قرمز غلیظ |
| سینوزوئیدهای کبد | چندصد میلیلیتر |
| وریدهای بزرگ شکمی | تا حدود ۳۰۰ میلیلیتر |
| شبکه وریدی زیر پوست | چندصد میلیلیتر |
| قلب | ۵۰ تا ۱۰۰ میلیلیتر با تحریک سمپاتیک |
| ریهها | ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیلیتر با کاهش فشار ریوی |
پالپ قرمز
- ذخیره گلبول قرمز غلیظ
- حذف گلبولهای پیر و شکننده
- بازیافت هموگلوبین و اجزای سلولی
- فاگوسیتوز میکروب و بقایا
پالپ سفید
- جزایر بافت لنفوئیدی
- ساخت و فعالسازی لنفوسیت
- همکاری با دستگاه ایمنی
- بزرگشدن در عفونتهای مزمن
دامهای پرتکرار فصل
| عبارت نادرست | اصلاح درست |
|---|---|
| کامپلیانس همان اتساعپذیری است. | کامپلیانس حاصل ضرب اتساعپذیری در حجم اولیه است. |
| موج فشار با سرعت خون حرکت میکند. | موج فشار بسیار سریعتر از جریان حجمی خون حرکت میکند. |
| فشار متوسط برابر میانگین ساده سیستول و دیاستول است. | در ضربان معمول به فشار دیاستولی نزدیکتر است. |
| ورید بزرگ همیشه مقاومت ناچیز دارد. | فشردگی و فروریزش میتواند مقاومت قابلتوجه بسازد. |
| فشار ورید پا هنگام راهرفتن ۹۰+ است. | پمپ عضلانی آن را معمولاً زیر ۲۰+ نگه میدارد. |
| طحال فقط یک اندام ایمنی است. | مخزن خون، پالایه گلبول پیر و عضو ایمنی است. |
مرور سریع
جمعبندی یکخطی فصل
کامپلیانس شریانها خروجی ضربانی قلب را هموار میکند، کامپلیانس بسیار زیاد وریدها ذخیره و بازگشت خون را تنظیم میکند، و جاذبه، دریچهها، پمپ عضلانی و کنترل سمپاتیک فشار وریدی و حجم مؤثر گردش خون را شکل میدهند.
منبع
فصل ۱۵ کتاب فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال: اتساعپذیری عروق و عملکرد دستگاههای شریانی و وریدی.