نظریه‌های رفتار سلامتی

فصل دوم می‌خواهد توضیح دهد که چرا بعضی افراد رفتارهای حافظ سلامت را انجام می‌دهند و بعضی دیگر با وجود آگاهی از خطر، رفتار ناسالم خود را ادامه می‌دهند. برای پاسخ به این سؤال، ابتدا انواع رفتارهای مرتبط با سلامت تعریف می‌شوند و سپس مدل‌های پیوستاری، مرحله‌ای و نظریه‌های یادگیری بررسی می‌شوند.

کاسل و کوب سه نوع رفتار را بر اساس زمان وقوع و هدف رفتار از یکدیگر متمایز کردند.

ماتاراتزو رفتارها را بر پایهٔ اثر آن‌ها بر سلامت به دو گروه تقسیم می‌کند:

مدل باور سلامتی در دههٔ ۱۹۶۰ برای توضیح این مسئله شکل گرفت که چرا بسیاری از مردم با وجود امکان پیشگیری، اقدام لازم را انجام نمی‌دهند. در این مدل، رفتار پیشگیرانه نتیجهٔ مجموعه‌ای از باورهای فرد دربارهٔ خطر، پیامد، سود و هزینه است.

این مدل در پیش‌بینی مراقبت‌های دندانی، آزمایش‌های منظم پیشگیری از سرطان سینه، کاهش رفتارهای پرخطر ایدز و رژیم غذایی نسبتاً موفق بوده است.

نظریهٔ حفظ انگیزش رفتار سلامتی را نتیجهٔ پنج مؤلفه می‌داند: وخامت، آسیب‌پذیری، مؤثر بودن پاسخ، خودکارآمدی و ترس.

اطلاعات دربارهٔ نقش چربی بالا در بیماری کرونر قلبی می‌تواند ترس را افزایش دهد. اگر فرد بیماری را وخیم بداند، خود را آسیب‌پذیر احساس کند، تغییر رژیم را مؤثر بداند و به توانایی خود برای اجرای آن اطمینان داشته باشد، نیت او برای تغییر بیشتر می‌شود.

نظریهٔ رفتار مدبرانه یا عمل مستدل بر نیت رفتاری تأکید می‌کند. نیت حاصل ترکیب نگرش فرد به رفتار، هنجار ذهنی و کنترل رفتاری ادراک‌شده است.

بر اساس این نظریه، فرد زمانی نیت بیشتری برای کاهش مصرف الکل دارد که:

کنترل رفتاری ادراک‌شده می‌تواند حتی بدون میانجی‌گری نیت، رفتار را پیش‌بینی کند. برای نمونه، ناتوانی جسمی می‌تواند ورزش را محدود کند؛ حتی اگر فرد نیت بالایی برای ورزش داشته باشد.

دیکلمنته و پروچاسکا تغییر رفتار را فرایندی پیچیده، تدریجی و غیرخطی می‌دانند. افراد ممکن است پیش بروند، بازگردند و دوباره حرکت کنند؛ بنابراین مسیر تغییر بیشتر شبیه مارپیچ است تا خط مستقیم.

در مرحلهٔ عمل احتمال موفقیت زیاد است، اما خطر برگشت همچنان وجود دارد. حمایت خانواده و دوستان، تعهد عمومی و تقویت پیشرفت می‌توانند به حفظ رفتار جدید کمک کنند.

وینشتاین مدل فرآیند پذیرش احتیاطی را با هفت مرحله ارائه کرد. این مدل نیز حرکت را زیگزاگی و غیرخطی می‌داند، اما میان آگاهی، تصمیم‌سازی و پذیرش ضرورت عمل تمایز بیشتری قائل می‌شود.

در شرطی‌شدن کلاسیک، یک محرک خنثی پس از همراهی با تجربه‌ای ناخوشایند می‌تواند به‌تنهایی همان پاسخ را ایجاد کند.

در شرطی‌شدن عامل، فراوانی رفتار بر اساس پیامد آن تغییر می‌کند. پاداش احتمال تکرار رفتار مطلوب را افزایش می‌دهد و تنبیه می‌تواند رفتار نامطلوب را کاهش دهد.

با این حال، اگر رفتار فقط به پاداش بیرونی وابسته باشد، ممکن است پس از حذف پاداش متوقف شود. در مطالعهٔ دانش‌آموزان کلاس هفتم، کودکان هنگام دریافت جوایز از دهان‌شویه استفاده می‌کردند؛ اما پس از حذف پاداش، رفتار کاهش یافت.

بر اساس نظریهٔ بندورا، افراد نگرش‌ها و رفتارهای سلامت را از طریق شبکهٔ اجتماعی، والدین، افراد مهم و رسانه‌ها یاد می‌گیرند. سرمشق‌سازی مستقیم و نمادین دو فرایند مهم‌اند.