تاریخچه و جایگاه ایمنسازی در ایران
تاریخچه واکسیناسیون
جنر در سال ۱۷۷۵ درباره آبله تحقیق کرد و دریافت که نوع خاصی از آبله گاوی میتواند در برابر آبله محافظت ایجاد کند. او مایع تاولهای آبله گاوی را به پسرکی تلقیح کرد و همانطور که پیشبینی کرده بود، کودک به آبله دچار نشد. جنر اصطلاح واکسیناسیون را به شکل امروزی به کار نمیبرد و از تعبیر Variolae vaccinae به معنای «تاولهای ریز گاو» استفاده میشد.
| دستاورد/وضعیت | نکته مهم |
|---|---|
| پوشش ایمنسازی | حدود ۹۹٪ گروه هدف تحت پوشش واکسیناسیون همگانی قرار دارند. |
| عدالت در پوشش | شاخصهای پوشش در روستا و شهر نشاندهنده توزیع عادلانه منابع ایمنسازی است. |
| فلج اطفال | کشور به مدت طولانی عاری از بیماری فلج اطفال گزارش شده است. |
| کزاز نوزادی | حذف شده است. |
| دیفتری، سیاهسرفه و اوریون | کنترل شدهاند. |
| هپاتیت ب | شیوع حاملین مزمن از بیش از ۳٪ در سال ۱۳۷۰ به کمتر از ۲٪ کاهش یافته است. |
| سرخک و سرخجه مادرزادی | در مرحله حذف قرار دارند. |
بیماریهای هدف واکسیناسیون کودکان
در برنامه کشوری، کودکان علیه سل، هپاتیت ب، فلج اطفال، دیفتری، سیاهسرفه، کزاز، هموفیلوس آنفلوانزای تیپ ب، سرخک، سرخجه و اوریون واکسینه میشوند؛ در برنامههای بهروزتر، واکسنهایی مانند روتاویروس و پنوموکوک نیز در جدول کودکان دیده میشود.
انواع ایمنی و ایمنی گروهی
| نوع ایمنی | تعریف | مثال | زمان اثر | دوام |
|---|---|---|---|---|
| ایمنی فعال | سیستم ایمنی خود فرد آنتیبادی یا سلول ایمنی میسازد. | ابتلا به آبلهمرغان، عفونت نیمهبالینی، واکسیناسیون. | تدریجی؛ معمولاً طی چند هفته. | طولانیمدت تا گاهی مادامالعمر. |
| ایمنی غیرفعال | آنتیبادی ساختهشده در بدن انسان یا حیوان به فرد منتقل میشود. | ایمنوگلوبولین، پادتن مادری از جفت یا شیر. | فوری. | کوتاهمدت. |
| طبیعی | بدون مداخله پزشکی مستقیم ایجاد میشود. | عفونت طبیعی یا انتقال پادتن مادری. | بسته به فعال یا غیرفعال بودن متفاوت است. | متفاوت. |
| مصنوعی | با مداخله پزشکی ایجاد میشود. | واکسن یا تزریق ایمنوگلوبولین. | متفاوت. | متفاوت. |
ایمنی گروهی Herd Immunity
ایمنی گروهی یعنی مقاومت یک جامعه یا گروه نسبت به یک بیماری عفونی خاص؛ وقتی افراد ایمن در جامعه زیاد شوند، تعداد افراد مستعد به حدی کاهش مییابد که انتقال بیماری متوقف یا بهشدت محدود میشود. این محافظت، فراتر از ایمنی تکتک افراد عمل میکند.
| عامل مؤثر بر ایمنی گروهی | توضیح |
|---|---|
| آلودگی بالینی یا غیربالینی | میتواند ایمنی طبیعی ایجاد کند. |
| واکسیناسیون جامعه | مهمترین ابزار کنترل برنامهریزیشده برای افزایش ایمنی جمعی است. |
| ساختار جامعه | میزبان انسانی یا حیوانی، ناقلان، شرایط اجتماعی و محیطی میتوانند انتشار را تسهیل یا مهار کنند. |
انواع واکسن و برنامه کشوری ایمنسازی
| سن | واکسنها | نکته |
|---|---|---|
| بدو تولد | بثژ، پولیو خوراکی، هپاتیت ب | شروع زودهنگام ایمنسازی. |
| ۲ ماهگی | پولیو خوراکی، پنجگانه، روتاویروس، پنوموکوک | پنجگانه شامل دیفتری، کزاز، سیاهسرفه، هپاتیت ب و Hib است. |
| ۴ ماهگی | پولیو خوراکی، پنجگانه، پولیو تزریقی، روتاویروس، پنوموکوک | همراهی OPV و IPV طبق برنامه. |
| ۶ ماهگی | پولیو خوراکی، پنجگانه، پولیو تزریقی، روتاویروس، سرخک | نوبتهای تکمیلی برای ایجاد پاسخ کافی. |
| ۱۲ ماهگی | پنوموکوک، MMR | اولین نوبت MMR باید حداقل در ۱۲ ماهگی باشد. |
| ۱۸ ماهگی | سهگانه، پولیو خوراکی، MMR | یادآور و تکمیل ایمنی. |
| ۶ سالگی | سهگانه، پولیو خوراکی | یادآور پیش از مدرسه. |
قانون طلایی تأخیر
اگر بین دوزهای یک واکسن فاصلهای بیش از مقدار توصیهشده ایجاد شود، نیازی به شروع مجدد سری واکسیناسیون از ابتدا یا تزریق دوز اضافی نیست؛ برنامه باید ادامه یابد و کودک هرچه سریعتر به برنامه معمول رسانده شود.
| حداقل فاصله مهم | مقدار |
|---|---|
| بین نوبتهای اصلی سهگانه، فلج اطفال، MMR، نوبت اول و دوم پنجگانه و نوبت اول و دوم هپاتیت ب | یک ماه |
| بین نوبت دوم و سوم هپاتیت ب | دو ماه |
| بین نوبت اول و سوم پنجگانه | چهار ماه |
| بین نوبت اول و سوم هپاتیت ب | چهار ماه |
| بین آخرین نوبت سهگانه/پنجگانه و فلج اطفال تا یادآور اول | ۶ تا ۱۲ ماه |
قواعد مهم واکسیناسیون و موارد خاص
| موضوع | قاعده |
|---|---|
| واکسنهای غیرزنده | میتوانند همراه هم، همراه واکسن زنده، یا با هر فاصلهای از واکسنهای زنده و غیرزنده تزریق شوند. |
| واکسنهای ویروسی زنده تزریقی | باید همزمان یا با حداقل یک ماه فاصله از سایر واکسنهای ویروسی زنده تزریق شوند. |
| مراجعه دیرهنگام پس از ۴ ماهگی | واکسن تزریقی فلج اطفال در اولین مراجعه همراه با قطره خوراکی تجویز میشود. |
| MMR | اولین نوبت باید در سن حداقل ۱۲ ماهگی باشد؛ اگر نوبت اول قبل از ۱۸ ماهگی دریافت شود، با فاصله حداقل یک ماه، نوبت دوم در ۱۸ ماهگی تزریق میشود. |
| باور غلط درباره ممنوعیت ایمنسازی | نکته |
|---|---|
| بیماری خفیف با تب مختصر، سرماخوردگی، عفونت گوش یا اسهال خفیف | دلیل تعویق واکسن نیست. |
| دوره نقاهت، دریافت آنتیبیوتیک، نارس بودن یا وزن کم هنگام تولد | ممنوعیت ایجاد نمیکند. |
| تماس خانگی با زن باردار یا فرد دارای نقص ایمنی | بهخودیخود مانع ایمنسازی نیست. |
| حساسیت خفیف یا غیر اختصاصی | فقط حساسیت شدید شناختهشده به جزء واکسن اهمیت جدی دارد. |
| سوءتغذیه، زردی نوزادی، بیماری مزمن پایدار، سندرم داون، فلج مغزی، سابقه تشنج خانوادگی | جزو موارد ممنوعیت معمول نیستند. |
| مورد خاص | اقدام/قاعده |
|---|---|
| بارداری | واکسنهای ویروسی زنده در بارداری ممنوعاند. واکسن غیرفعال آنفلوانزای فصلی برای زنان باردار در فصل شیوع توصیه میشود. |
| قصد بارداری و سرخجه | اگر سابقه MMR/MR مشخص نیست، عیار آنتیبادی ضد سرخجه بررسی شود؛ در صورت تزریق واکسن، حداقل یک ماه از بارداری اجتناب شود. |
| نوزاد مادر HBsAg مثبت | ترجیحاً در ۱۲ ساعت اول تولد، واکسن هپاتیت ب در یک ران و ایمونوگلوبولین اختصاصی هپاتیت ب ۰٫۵ میلیلیتر در ران دیگر دریافت کند؛ حداکثر مهلت ایمنوگلوبولین تا ۷ روز است. |
| آنفلوانزا | واکسن موجود در ایران تزریقی و غیرفعال است. کودکان ۶ ماه تا کمتر از ۹ سال در اولین دریافت، دو دوز با فاصله حداقل ۴ هفته میگیرند. |
| هاری پس از تماس | شستوشوی زخم با آب و صابون مایع حداقل ۱۵ دقیقه و شروع واکسیناسیون؛ روش عضلانی ۴ نوبت در روزهای ۰، ۳، ۷ و ۱۴ از روشهای مورد تأیید است. |
| هاری پیش از تماس | برای دامپزشکان، کارکنان کشتارگاه، شکاربانان، کارکنان مرتبط با حیوانات و آزمایشگاهها؛ دو نوبت عضلانی در روزهای ۰ و ۷ یا روش اینترادرمال طبق دستورالعمل. |
گروههای پرخطر آنفلوانزا
زنان باردار، کودکان ۶ تا ۵۹ ماهه بهویژه زیر ۲ سال، افراد بالای ۶۰ سال، کارکنان سلامت، افراد دچار سرکوب ایمنی، بیماران مزمن ریوی و قلبی، افراد با چاقی مرضی، کودکان و نوجوانان تحت درمان طولانیمدت با آسپرین، ساکنان و کارکنان آسایشگاهها، کارکنان مرغداری و دامپزشکی و مراقبان افراد پرخطر از گروههای مهم دریافت واکسن آنفلوانزا هستند.
روند شاخصهای سلامت ایران و جهان
| شاخص/روند | جهان | ایران | نکته امتحانی |
|---|---|---|---|
| امید زندگی | کمتر از ۵۳ سال در ۱۹۶۰، حدود ۷۳ در ۲۰۱۹، پیشبینی بیش از ۷۷ در ۲۰۵۰. | از حدود ۴۵ در ۱۹۶۰ به بیش از ۷۶ در ۲۰۱۹. | رشد ایران از متوسط جهانی سریعتر بوده است. |
| تفاوت جنسیتی | در ۲۰۱۹ امید زندگی زنان و مردان جهان حدود ۷۵ و ۷۰ سال بود. | الگو مشابه است. | امید زندگی زنان معمولاً بیشتر از مردان است. |
| کسر مرد به زن | در تولد معمولاً بیش از یک است، اما در سالمندی زنان بیشتر میشوند. | الگو تابع مرگومیر و ساختار سنی است. | تعداد پسران تولد بیشتر است، اما مرگومیر مردان بیشتر میتواند نسبت را تغییر دهد. |
| جمعیت | از حدود ۳ میلیارد در ۱۹۶۰ به ۷٫۷ میلیارد در ۲۰۱۹. | از حدود ۲۲ میلیون در ۱۹۶۰ به حدود ۸۲ میلیون طی ۶۰ سال. | افزایش امید زندگی یکی از عوامل رشد جمعیت بوده است. |
| باروری کلی TFR | از بیش از ۵ فرزند به حدود ۲٫۵ در ۲۰۱۹ کاهش یافته است. | از نزدیک ۷ کاهش یافت و پس از حدود ۲۰۰۰ به کمتر از ۲ رسید؛ سیاستهای اخیر به تشویق باروری گرایش یافتهاند. | کاهش باروری همراه با افزایش امید زندگی، سالمندی جمعیت را افزایش میدهد. |
DALY، گذار بیماریها و بار بیماری
| گروه بیماری/آسیب | نمونهها | روند و نکته |
|---|---|---|
| گروه ۱: واگیر، مادر و نوزاد، تغذیه | سل، مالاریا، ایدز، عوارض زایمان، زایمان پیشرس، سوءتغذیه، آنمی فقر آهن. | در جهان و ایران کاهش قابل توجه داشته؛ با آب سالم، بهسازی، واکسیناسیون و مراقبت مادر و نوزاد مرتبط است. |
| بیماریهای غیرواگیر | قلبی-عروقی، سرطانها، دیابت، بیماریهای تنفسی مزمن. | با گذار اپیدمیولوژیک، سهم آنها از بار بیماری افزایش یافته است. |
| آسیبهای خارجی | تصادف جادهای، خودکشی، جنگ، قتل. | در ایران طی دوره بررسی، بار آسیبها بالاتر از میانگین جهانی بوده؛ بخشی به جوانتر بودن ساختار جمعیت مرتبط است، اما تمام توضیح نیست. |
وضعیت ایران
در ایران، بیشترین سهم سالهای از دسترفته زندگی به بیماریهای قلبی-عروقی اختصاص دارد. اختلالات روانی بهویژه افسردگی و اضطراب، مشکلات عضلانی-اسکلتی مانند درد کمری، اختلالات نورولوژیک مثل میگرن، سرطانها، آسیبهای حملونقل بهویژه تصادف جادهای، مشکلات دوره نوزادی، اختلالات مصرف مواد و دیابت از علتهای مهم از بین رفتن سالهای عمر هستند.
عوامل خطر و تهدیدهای آینده سلامت
| نوع عامل خطر | تعریف | مثال |
|---|---|---|
| رفتاری | از رفتار انسانها ناشی میشود. | مصرف دخانیات، کمتحرکی، عوامل تغذیهای، رابطه جنسی غیرایمن. |
| متابولیک | ناشی از اختلال فرایندهای بیوشیمیایی و سوختوساز بدن. | فشارخون بالا، کلسترول بالا، قند خون بالا. |
| محیطی | ناشی از ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی، زیستی یا اجتماعی محیط. | آلودگی هوا، آب ناسالم، عوامل خطر شغلی. |
عامل خطر چندبیماری
برخی عوامل خطر، چندین بیماری را افزایش میدهند. مصرف دخانیات و حتی مواجهه با دود دخانیات دیگران، عامل خطر بسیاری از بیماریهای قلبی-عروقی، تعداد زیادی از سرطانها، بیماریهای تنفسی مزمن و مشکلات دیگر است. شناخت عوامل خطر، یکی از گامهای اصلی پیشگیری است.
| عوامل خطر تغذیهای مهم | جهان | ایران |
|---|---|---|
| رتبهها و نمونهها | مصرف ناکافی غلات کامل، دریافت بالای سدیم، مصرف ناکافی میوه، آجیل و مغزها و سبزیجات. | مصرف ناکافی غلات کامل، آجیل و مغزها، اسید چرب امگا ۳ با منشأ دریایی، دریافت بالای سدیم و مصرف ناکافی میوه. |
| نکته ارتباطی | کمتحرکی میتواند احتمال چاقی، قند خون بالا، دیابت، پیشدیابت و فشارخون بالا را افزایش دهد. | |
ضرورت سلامت بینالملل و سازمان جهانی سلامت
چرا سازمانهای بینالمللی لازماند؟
مرزهای سیاسی عبور انسانها را محدود میکنند، اما عوامل بیماریزا تابع مرزهای سیاسی نیستند و بهراحتی از کشوری به کشور دیگر گسترش مییابند. همین موضوع نیاز به سازمانهای هماهنگکننده محلی، ملی و بینالمللی برای رصد وضعیت سلامت، نظام مراقبت و کنترل بیماریها را ایجاد میکند.
| اقدامات سلامت بینالملل | نمونه |
|---|---|
| کنترل اپیدمی و بیماریهای مسری شایع | مراقبت، هشدار و هماهنگی پاسخ. |
| تبادل اطلاعات و تجربیات سلامت | اشتراک دادهها و تجربههای موفق. |
| استاندارد کردن آمار، فرآوردههای بیولوژیک و داروهای خطرناک | یکسانسازی تعاریف و کیفیت. |
| پژوهشهای مشترک و آموزش کارکنان | ارتقای ظرفیت نظام سلامت. |
| کمک در بلایا و بیوتروریسم | هماهنگی پاسخ فوری و بینالمللی. |
| موضوع | نکته |
|---|---|
| هدف WHO | دستیابی به بالاترین سطح ممکن سلامت برای همه مردم دنیا. |
| کارهای اصلی | مراقبت اپیدمی و قرنطینه، استاندارد کردن مواد بیولوژیک و آمار، خدمات مستقیم به کشورها، تقویت خدمات سلامت ملی، اقدام علیه سل و مالاریا، آموزش کارکنان، پشتیبانی پژوهش، نشر اطلاعات. |
| اساسنامه | بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی، توسعه عادلانه، رشد سالم کودکان، آموزش سلامت، حمایت عمومی از سلامت و سلامت بهعنوان حق اساسی تأکید دارد. |
| دفاتر منطقهای | آسیای جنوب شرقی-دهلی نو، مدیترانه شرقی-قاهره، آمریکا-واشنگتن، پاسیفیک غربی-مانیل، آفریقا-برازاویل، اروپا-کپنهاگ. |
سازمانهای بینالمللی مرتبط با سلامت
| سازمان | سال/مقر | مأموریت اصلی | نکته سلامت |
|---|---|---|---|
| UNICEF | ۱۹۴۶، نیویورک | حمایت اختصاصی از کودکان، بهویژه در فقر، بیماریهای قابل پیشگیری، سوءتغذیه و محرومیت آموزشی. | بیشتر با سازمانهای مردمنهاد و غیردولتی همکاری میکند؛ از کودکان در جنگ، بلایا، فقر مطلق، خشونت و استثمار حمایت میکند. |
| UNFPA | ۱۹۶۹، نیویورک | سلامت باروری، سلامت جنسی، مسائل جمعیت و تنظیم خانواده. | ماموریت: همه بارداریها خواسته و برنامهریزیشده، همه زایمانها ایمن، و هر جوان به قابلیتهایش برسد. |
| UNESCO | ۱۹۴۵، پاریس | صلح و امنیت از مسیر آموزش، علم، فرهنگ و ارتباطات. | با آموزش پزشکی و بهداشت هم ارتباط دارد؛ استانداردسازی، نظریه فنی و تبادل اطلاعات تخصصی از وظایف آن است. |
| UNHCR | ۱۹۵۰، ژنو | حفاظت بینالمللی از آوارگان و هماهنگی اقدامات برای حل مشکلات آنان. | کمک اساسی مانند غذا، پناهگاه و مراقبت دارویی به غیرنظامیان فراری. |
| ILO | ۱۹۱۹، ژنو | عدالت اجتماعی، حقوق کارگر، شرایط کار و استانداردهای زندگی کارگران. | شرایط کار، محیط، ابزار، ارگونومی و عوامل روانی-اجتماعی کار بر سلامت اثر دارند. |
| FAO | سازمان تخصصی غذا و کشاورزی | راهبری اقدامات جهانی برای مبارزه با گرسنگی و تأمین امنیت غذایی. | دسترسی منظم به غذای کافی و باکیفیت؛ ارتباط تغذیه، کشاورزی و سلامت. |
مرور عمیق و دامهای امتحانی
نکات پرتکرار و دامدار
در ایمنی فعال، سیستم ایمنی خود فرد پاسخ میسازد؛ بنابراین اثر فوری نیست، اما دوام و حافظه ایمنی ایجاد میشود.
آنتیبادی آماده از بیرون وارد بدن میشود، مثل ایمونوگلوبولین یا پادتن مادری؛ سلول خاطره تولید نمیشود.
این یکی از دامهای مهم است: اگر فاصله طولانی شد، برنامه ادامه پیدا میکند و دوز اضافی لازم نیست مگر دستورالعمل خاص گفته باشد.
اما واکسن غیرفعال آنفلوانزا در فصل شیوع برای زن باردار توصیه میشود.
روند YLL کاهش یافته، اما YLD تقریباً ثابت یا کمی افزایشی است؛ این به سالمندی و بیماریهای مزمن ارتباط دارد.
بار ناشی از آسیبها، بهویژه تصادفهای جادهای، در ایران از میانگین جهانی بالاتر بوده است.
این کاهش با آب سالم، بهسازی، واکسیناسیون، کنترل بیماریهای واگیر و مراقبت مادر و نوزاد مرتبط است.
نقش اصلی WHO هدایت و هماهنگی بینالمللی، استانداردسازی، مراقبت، آموزش، پژوهش و تقویت نظام سلامت کشورهاست.
| کلیدواژه سؤال | پاسخ احتمالی | چرا؟ |
|---|---|---|
| آنتیبادی در بدن خود فرد تولید میشود | ایمنی فعال | پاسخ ایمنی توسط سیستم ایمنی فرد ساخته میشود. |
| اثر فوری ولی کوتاهمدت | ایمنی غیرفعال | آنتیبادی آماده منتقل میشود و سلول خاطره ایجاد نمیکند. |
| کاهش افراد مستعد تا توقف انتقال | ایمنی گروهی | جامعه در برابر انتشار بیماری سد ایمنی ایجاد میکند. |
| BCG، MMR، OPV | واکسن زنده تضعیفشده | نمونههای کلاسیک این گروهاند. |
| دیفتری و کزاز | توکسوئید | واکسن علیه سم غیرفعالشده ساخته میشود. |
| YLL کاهش و YLD ثابت/افزایشی | بهبود بقا همراه با افزایش بیماری مزمن | مرگ به تأخیر افتاده اما افراد بیشتری با بیماری زندگی میکنند. |
| بیماریهای نوپدید و بازپدید | تهدید آینده سلامت | کووید نمونه نوپدید، بازگشت بیماریهای کنترلشده نمونه بازپدید است. |
| ۷ آوریل ۱۹۴۸، ژنو | WHO | تأسیس سازمان جهانی سلامت و روز جهانی سلامت. |
| کودکان در فقر، جنگ، بلایا و خشونت | UNICEF | ماموریت اصلی آن حمایت از کودکان است. |
| سلامت باروری و جمعیت | UNFPA | صندوق جمعیت ملل متحد. |
| کارگر، محیط کار و عدالت اجتماعی | ILO | سازمان بینالمللی کار. |
| غذا، کشاورزی و امنیت غذایی | FAO | سازمان غذا و کشاورزی. |