دوره رویانی و اهمیت بالینی آن
تفاوت دوره رویانی و جنینی
هفتههای سوم تا هشتم بیشتر زمان ایجاد طرح اندامهاست؛ از هفته نهم به بعد رشد، بلوغ و افزایش اندازه غالب میشود.
القای عصبی، صفحه عصبی و نورولاسیون
| پیام مولکولی | اثر |
|---|---|
| FGF | تقویت مسیر عصبی و مهار رونویسی BMP |
| نوگین، کوردین و فولیستاتین | مهار BMP4 و تبدیل اکتودرم به بافت عصبی |
| BMP4 فعال | هدایت اکتودرم به اپیدرم و مزودرم به انواع شکمیتر |
| WNT3a و FGF | تعیین ساختارهای دمی صفحه عصبی؛ مغز پسین و نخاع |
| اسید رتینوئیک | تنظیم هویت سری ـ دمی از راه ژنهای هومئوباکس |
کشیدگی همگرا
حرکت سلولها از طرفین به خط میانی، صفحه عصبی و محور بدن را باریک و بلند میکند. این فرایند به مسیر قطبیت صفحهای سلول وابسته است.
سلولهای ستیغ عصبی و مشتقات آنها
پلاکودهای حسی
پس از بستهشدن لوله عصبی، پلاکود گوشی و عدسی در اکتودرم سری ظاهر میشوند؛ پلاکود گوشی در شنوایی و تعادل و پلاکود عدسی در تشکیل عدسی چشم نقش دارد.
ناهنجاریهای ستیغ عصبی
چون ستیغ عصبی مشتقات بسیار متنوع دارد، اختلال آن میتواند همزمان صورت، قلب، دستگاه عصبی محیطی و رنگدانهها را درگیر کند.
آنانسفالی، اسپینا بیفیدا و پیشگیری
| اختلال | محل نقص | پیامد |
|---|---|---|
| آنانسفالی | بستهنشدن بخش سری لوله عصبی | عدم تشکیل عمده مغز و جمجمه؛ ناهنجاری کشنده |
| اسپینا بیفیدا | بستهنشدن از ناحیه گردنی به پایین | اختلال عصبی متناسب با سطح و شدت ضایعه |
| شایعترین محل | ناحیه کمری ـ خاجی | آسیبپذیری بیشتر بستهشدن در انتهای دمی |
فولات و پیشگیری
مصرف روزانه فولات پیش از بارداری و در هفتههای نخست، خطر نقص لوله عصبی را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد. در افراد پرخطر، مقدار موردنیاز باید با نظر پزشک تعیین شود.
ژنهای VANGL
این ژنها بخشی از مسیر قطبیت صفحهای سلولاند؛ اختلال آنها میتواند کشیدگی همگرا و بستهشدن طبیعی لوله عصبی را مختل کند.
مزودرم پاراکسیال، میانی و صفحه جانبی
| بخش مزودرم | مشتقات اصلی |
|---|---|
| پاراکسیال | سومیتها؛ مهره، دنده، عضله اسکلتی و درم پشت |
| میانی | بخش عمده دستگاه ادراری ـ تناسلی |
| صفحه جانبی | دیواره بدن، پوشش احشاء، قلب و عروق، و بافت همبند اندامها |
| مزودرم طناب پشتی | محور میانی و القای عصبی و اسکلتی |
ساعت تقسیمبندی سومیت
مسیرهای Notch و WNT و FGF بهصورت نوسانی، زمان تشکیل سومیتهای متوالی را تعیین میکنند. مرزهای سومیت با بیان دورهای ژنهای قطعهبندی ساخته میشوند.
تمایز سومیت به اسکلروتوم، میوتوم و درماتوم
| سیگنال | اثر بر سومیت |
|---|---|
| SHH و نوگین | القای بخش شکمی ـ میانی به اسکلروتوم |
| PAX1 | فعالسازی برنامه ژنی غضروف و مهره در اسکلروتوم |
| WNT1 و WNT3a | تقویت عضلات عمقی پشت در لبه پشتی ـ میانی |
| WNT7a | کمک به تشکیل درماتوم |
| BMP4 و FGF از صفحه جانبی | تنظیم پیشساز عضلات دیواره بدن و اندامها |
عصبگیری قطعهای
حتی پس از مهاجرت سلولهای عضلانی و درمی، هر میوتوم و درماتوم عصب قطعهای محل منشأ خود را حفظ میکند.
مزودرم میانی و صفحه جانبی
| بخش | اتصال و مشتقات |
|---|---|
| مزودرم میانی | طناب نفروژنیک، کلیهها و بخشهایی از دستگاه تناسلی |
| لایه جداری صفحه جانبی | همراه اکتودرم، سوماتوپلور؛ دیواره بدن، استخوان و بافت همبند اندامها و درم دیواره بدن |
| لایه احشایی صفحه جانبی | همراه آندودرم، اسپلنکنوپلور؛ دیواره احشاء، قلب و عروق |
| حفره داخلجنینی | پیشساز حفرههای پریکارد، پلور و صفاق |
غشاهای سروزی
لایه جداری مزودرم صفحه جانبی، پوشش جداری حفرهها را میسازد؛ لایه احشایی پوشش سطح اندامها را ایجاد میکند.
خونسازی، واسکولوژنز و آنژیوژنز
| عامل | نقش |
|---|---|
| FGF2 | ایجاد همانژیوبلاست از مزودرم |
| VEGF | تمایز آنژیوبلاست، تکثیر اندوتلیوم و تشکیل لوله |
| گیرنده VEGFR2 | ضروری برای پاسخ سلولهای پیشساز عروقی به VEGF |
| آنژیوپوئتین و TIE2 | بلوغ و پایدارسازی رگهای تازه |
| PDGF و TGF-β | جذب سلولهای عضله صاف و پریسیت و ساخت دیواره رگ |
محل نخستین خونسازی
نخستین جزایر خونی در مزودرم دیواره کیسه زرده پدیدار میشوند؛ سپس خونسازی و تشکیل رگ در مزودرم داخلجنینی نیز آغاز میشود.
مشتقات آندودرم و تاخوردگی جنین
| مشتق آندودرم | نمونهها |
|---|---|
| پوشش دستگاه گوارش | از حلق تا بخش بالایی کانال مقعد |
| پوشش دستگاه تنفس | حنجره، نای، برونش و اپیتلیوم ریه |
| پارانشیم غدد | کبد، پانکراس، تیروئید و پاراتیروئید |
| اپیتلیوم دستگاه ادراری پایین | مثانه و بخش عمده پیشابراه |
| پوشش حفره گوش میانی و شیپور شنوایی | از کیسههای حلقی آندودرمی |
آندودرم فقط اپیتلیوم میسازد
بافت همبند، عضله و عروق دیواره دستگاه گوارش و تنفس عمدتاً از مزودرم احشاییاند؛ آندودرم بیشتر پوشش اپیتلیالی و پارانشیم غدد را میسازد.
ژنهای هومئوباکس و الگوی سری ـ دمی
| اصل | توضیح |
|---|---|
| همخطی فضایی | ژنهای یک سوی خوشه در نواحی سریتر و ژنهای سوی دیگر در نواحی دمیتر بیان میشوند. |
| همخطی زمانی | ژنهای سریتر زودتر و ژنهای دمیتر دیرتر فعال میشوند. |
| تنظیم با اسید رتینوئیک | تغییر مقدار آن میتواند هویت قطعات سری را به الگوی دمیتر تبدیل کند. |
| کار اصلی | تعیین هویت مهرهها، اعصاب، قوسهای حلقی و قطعات مختلف بدن |
تغییر مقدار اسید رتینوئیک
کمبود یا افزایش غیرطبیعی اسید رتینوئیک میتواند الگوی ژنی HOX را تغییر دهد و ناهنجاریهای گسترده سری ـ صورتی، قلبی و اسکلتی ایجاد کند.
ظاهر جنین در هفته چهارم
| زمان | ویژگی ظاهری |
|---|---|
| روز ۲۲ | بدن نسبتاً مستقیم، ۴ تا ۱۲ سومیت و منافذ عصبی باز |
| روز ۲۴ | قوسهای حلقی اول و دوم، برجستگی قلب و خمیدگی سری |
| روز ۲۵ | بستهشدن منفذ سری، حدود ۱۴ تا ۱۶ سومیت |
| روز ۲۷ | جوانه اندام فوقانی و قوسهای حلقی بیشتر |
| روز ۲۸ | بستهشدن منفذ دمی، جوانه اندام تحتانی و دم برجسته |
شکل C مانند
رشد سریع مغز و تاخوردگی سری ـ دمی، جنین هفته چهارم را به شکل C در میآورد.
ظاهر جنین در هفتههای پنجم تا هشتم
| هفته | ویژگیهای برجسته |
|---|---|
| پنجم | رشد شدید سر، برجستگیهای صورت و صفحات دست پارویی |
| ششم | پرتوهای انگشتی دست، برجستگی گوش و حرکات خودبهخودی اندام |
| هفتم | شکاف میان انگشتان، استخوانسازی اندام فوقانی و کوتاهشدن دم |
| هشتم | انگشتان جدا، گردن مشخص، پلکها، گوش خارجی و ازبینرفتن دم |
پایان هفته هشتم
همه دستگاههای اصلی پایهگذاری شدهاند و شکل خارجی انسان قابل تشخیص است، اما بسیاری از اندامها هنوز از نظر عملکردی نابالغاند.
دوره بحرانی، ناهنجاریها و مرور نهایی
| بازه | پیامد مواجهه زیانآور |
|---|---|
| پیش از لانهگزینی | اغلب پاسخ همه یا هیچ: مرگ رویان یا ادامه رشد بدون نقص عمده |
| هفتههای سوم تا هشتم | بیشترین خطر ناهنجاری ساختمانی عمده بهعلت اندامزایی |
| از هفته نهم به بعد | اختلال رشد، بلوغ و عملکرد؛ ناهنجاری ساختمانی جدید کمتر ولی ممکن |
دامهای پرتکرار
| عبارت نادرست | اصلاح درست |
|---|---|
| در حضور BMP4، اکتودرم عصبی میشود. | BMP4 اکتودرم را به اپیدرم هدایت میکند؛ مهار آن باعث عصبیشدن میشود. |
| منفذ سری بعد از منفذ دمی بسته میشود. | منفذ سری حدود روز ۲۵ و منفذ دمی حدود روز ۲۸ بسته میشود. |
| سومیت فقط مهره را میسازد. | مهره، عضله اسکلتی و درم پشت را میسازد. |
| آندودرم تمام دیواره روده را میسازد. | بیشتر اپیتلیوم را میسازد؛ عضله و بافت همبند از مزودرم احشاییاند. |
| واسکولوژنز و آنژیوژنز یک فرایندند. | اولی تشکیل رگ از پیشساز و دومی رشد رگ از عروق موجود است. |
| پس از هفته هشتم اندام جدیدی پایهگذاری نمیشود. | طرح دستگاهها شکل گرفته، اما رشد و تمایز جزئی ادامه دارد. |
مرور سریع فصل
جمعبندی یکخطی فصل
در دوره رویانی، سه لایه زایا با نورولاسیون، قطعهبندی مزودرم، رگزایی و تاخوردگی بدن، طرح اصلی همه دستگاهها را میسازند؛ به همین دلیل هفتههای سوم تا هشتم حساسترین زمان برای ایجاد ناهنجاریهای ساختمانیاند.
منبع این خلاصه
فصل ۶ کتاب جنینشناسی پزشکی لانگمن: «هفتههای سوم تا هشتم؛ دوره رویانی»، شامل مشتقات لایههای زایا، نورولاسیون، ستیغ عصبی، سومیتها، رگزایی، تاخوردگی، ژنهای HOX و ظاهر خارجی رویان.