آمیب‌های بیماری‌زا، غیر بیماری‌زا و آزادزی

آمیب‌ها تک‌یاخته‌های یوکاریوت، بدون شکل ثابت و دارای پای کاذب هستند. فرم فعال آن‌ها تروفوزوئیت است و به علت نداشتن دیوارهٔ سخت، شکل هندسی ثابتی ندارد. از نظر پزشکی، آمیب‌ها به دو شاخهٔ اصلی تقسیم می‌شوند: آمیب‌های انگلی روده‌ای و آمیب‌های آزادزی دوگانه‌زی یا آمفیزوئیک.

نام Entamoeba histolytica به توانایی لیزکردن بافت اشاره دارد. بیماری ناشی از آن آمیبیاز یا آمیبیازیس نامیده می‌شود. هیستولیتیکا و E. dispar از نظر مورفولوژی معمول آزمایشگاهی تقریباً یکسان‌اند، اما دیسپار در چارچوب منبع غیر بیماری‌زا است.

هیستولیتیکا دو مسیر زیستی دارد. در مسیر غیرتهاجمی، تروفوزوئیت کوچک یا مینوتا در سطح مخاط زندگی و تقسیم می‌کند و سپس وارد کیستی‌شدن می‌شود. در مسیر تهاجمی، تروفوزوئیت بزرگ یا ماگنا به بافت نفوذ می‌کند و ممکن است گلبول قرمز را فاگوسیتوز کند؛ به این فرم هماتوفاژ نیز گفته می‌شود.

اجسام کروماتوئیدی ذخیرهٔ ریبونوکلئوپروتئینی برای ساخت هسته‌های جدیدند و در هیستولیتیکا معمولاً انتهای گرد دارند. با رسیدن کیست، مواد ذخیره‌ای کاهش می‌یابند.

کیست چهار‌هسته‌ای پس از بلع از معده عبور می‌کند. خروج واقعی از کیست در ابتدای رودهٔ باریک و تحت اثر آنزیم‌ها رخ می‌دهد. فرم گذرای پیش از بازشدن کامل متاسیست نام دارد.

آمیبول‌های آزادشده به رودهٔ بزرگ می‌رسند، باکتری‌ها و مواد غذایی را مصرف می‌کنند و در محیط نسبتاً بی‌هوازی تکثیر می‌شوند. باکتری‌های روده در تنظیم اسیدیته، پتانسیل اکسایش‌ـ‌کاهش و تأمین مواد غذایی نقش دارند.

تهاجم هیستولیتیکا حاصل همکاری چند عامل است. لکتین سطحی به سلول میزبان متصل می‌شود؛ آنزیم‌های پروتئولیتیک سد مخاطی و ماتریکس را تخریب می‌کنند؛ آمیب‌پورها و تماس مستقیم سلول‌ها را می‌کشند؛ سپس انگل در زیرمخاط به‌صورت جانبی گسترش می‌یابد.

بیشتر آلودگی‌ها ممکن است بدون علامت باقی بمانند. در فرم علامت‌دار، شدت بیماری از اسهال و درد شکمی خفیف تا رکتوکولیت شدید و دیسانتری متغیر است.

تروفوزوئیت‌های مهاجم پس از عبور از مخاط وارد شاخه‌های ورید پورت می‌شوند و به کبد می‌رسند. آبسهٔ کبدی شایع‌ترین فرم خارج‌روده‌ای است و اغلب در لوب راست رخ می‌دهد.

تشخیص با شرح حال، نوع مدفوع، زمان نمونه‌گیری و روش آزمایش هماهنگ می‌شود. تروفوزوئیت‌ها در مدفوع آبکی سریع تخریب می‌شوند؛ بنابراین نمونهٔ تازه باید فوراً بررسی شود. کیست‌ها در مدفوع شکل‌دار پایدارترند.

افتراق دیسانتری آمیبی و باسیلی

داروهای ضدآمیبی از نظر محل اثر به سه گروه تقسیم می‌شوند: داروهای لومینال برای فرم داخل روده، داروهای بافتی برای تهاجم خارج‌روده‌ای و نیتروایمیدازول‌ها که بر فرم‌های تهاجمی روده‌ای و بافتی اثر دارند.

کیست‌های مقاوم با آلودگی آب و سبزی انتقال می‌یابند. شست‌وشوی دقیق، استفاده از آب سالم و پرهیز از کود انسانی در پرورش سبزیجات، پایه‌های اصلی پیشگیری‌اند.

شناسایی آمیب‌های غیر بیماری‌زا اهمیت درمانی مستقیم ندارد، اما نشان‌دهندهٔ تماس مدفوعی‌ـ‌دهانی و احتمال مواجهه با سایر عوامل روده‌ای است. افتراق آن‌ها از هیستولیتیکا مانع درمان اشتباه می‌شود.

آمیب‌های آزادزی در آب، خاک، گردوغبار و محیط‌های مرطوب یافت می‌شوند. چند جنس می‌توانند از زندگی آزاد به زندگی انگلی تغییر کنند. بیماری پس از ورود از بینی، پوست آسیب‌دیده، دستگاه تنفسی یا قرنیه ایجاد می‌شود.

Naegleria fowleri آمیبی گرمادوست است که در آب‌های شیرین گرم و خاک مرطوب زندگی می‌کند. تروفوزوئیت فرم فعال و بیماری‌زا است؛ در محیط می‌تواند فرم تاژک‌دار گذرا و کیست مقاوم ایجاد کند.

مننگوانسفالیت آمیبی اولیه یا PAM با سردرد شدید، تب، تهوع، استفراغ، سفتی گردن، اختلال بویایی، گیجی و پیشرفت سریع عصبی همراه است و می‌تواند با مننژیت باکتریایی اشتباه شود.

آکانتامبا در خاک، آب، هوا، لنز تماسی و محیط‌های گوناگون یافت می‌شود. تروفوزوئیت دارای پای کاذب خاردار یا آکانتوپود است و کیست دو‌لایهٔ مقاوم دارد. هر دو فرم در بافت‌های مزمن قابل مشاهده‌اند.

درمان کراتیت معمولاً ترکیبی و طولانی است. در منبع، ترکیبات دیامیدینی و داروهای کمکی ذکر شده‌اند. مصرف خودسرانهٔ کورتون می‌تواند با کاهش پاسخ موضعی، گسترش انگل را تسهیل کند.

Balamuthia mandrillaris بیشتر در خاک و کمپوست یافت می‌شود و از نظر بالینی به آکانتامبا شباهت دارد، اما کراتیت ایجاد نمی‌کند و می‌تواند در افراد با ایمنی سالم نیز آنسفالیت گرانولوماتوز ایجاد کند.