انواعِ بیماری و اصطلاحاتِ پایه
بیماری (disease) هر اختلالی در عملکردِ طبیعیِ بدن است. علتِ هر بیماری اتیولوژی (etiology) نام دارد، هرچند بسیاری از بیماریها چند علتِ درهمتنیده دارند. از نظرِ سیرِ زمانی، بیماریِ حاد (acute) ناگهانی، شدید و کوتاهمدت است، اما بیماریِ مزمن (chronic) طولانی و پیشرونده. هر عاملی که بیماری ایجاد کند پاتوژن (pathogen) است.
- عفونی (infectious): ناشی از میکروارگانیسمها و انگلها.
- تخریبی/دژنراتیو (degenerative): از فرسایش، پیری یا ضربه (trauma)؛ میتواند به زخم (lesion) و مرگِ بافت (necrosis) برسد — مثلِ آرتریت و آمفیزم.
- نئوپلازی (neoplasia): رشدِ غیرطبیعی و مهارنشدهٔ بافت (تومور).
- ایمنی (immune): نقصِ سیستمِ ایمنی، آلرژی و بیماریهای خودایمنی (ساختِ آنتیبادی علیه بافتِ خود).
- متابولیک (metabolic): کمبودِ آنزیم/عوامل لازم؛ بسیاری از اختلالاتِ ارثی.
- هورمونی (hormonal): کم/زیادتولیدِ هورمون — مثلِ دیابت ملیتوس.
- روانی و هیجانی (mental/emotional): اثر بر ذهن و سازگاریِ فرد.
بیماریها به روشهای مختلف نام میگیرند: محلِ کشف (Lyme، Ebola)، نامِ کاشف (Crohn، Hodgkin)، یا علائمشان (سلِ ریوی برای ضایعاتِ سلی، کمخونیِ داسیشکل برای شکلِ گلبول، تبِ زرد برای رنگ). سازمانِ بهداشتِ جهانی (WHO) استفاده از نامِ افراد/مکانها را توصیه نمیکند چون ممکن است توهینآمیز یا نادرست باشد.
عواملِ عفونی (Infectious Organisms)
بیماریهای عفونی را ویروسها، باکتریها، قارچها (مخمر و کپک)، تکیاختهها و کرمها (helminths) ایجاد میکنند. این عوامل از مسیرهای مختلفی به نام درگاهِ ورود (portals of entry) — پوستِ آسیبدیده، دستگاه تنفس، گوارش، ادراری و تناسلی — واردِ بدن میشوند.
باکتریها را معمولاً بر پایهٔ شکلِ ظاهریشان دستهبندی میکنند؛ این مورفولوژی در میکروسکوپ کلیدِ شناساییِ آنهاست:
| دسته | شکل | نمونه بیماری |
|---|---|---|
| cocci (مفرد: coccus) | کروی؛ خوشهای (staphylo-) یا زنجیرهای (strepto-) | پنومونی، مسمومیتِ غذایی، سوزاک |
| bacilli (مفرد: bacillus) | میلهای | حصبه، سل، کزاز، بوتولیسم |
| vibrios | میلهایِ کوتاه و خمیده | وبا، گاستروانتریت |
| spirochetes | مارپیچی با حرکتِ پیچشی | سیفلیس، بیماریِ لایم |
| عامل | توضیح | نمونه بیماری |
|---|---|---|
| chlamydia | باکتریِ بسیار کوچک؛ درونِ سلولِ زنده رشد میکند ولی به آنتیبیوتیک حساس است | تراخم، PID، عفونتهای مقاربتی |
| rickettsia | باکتریِ بسیار کوچکِ درونسلولی، حساس به آنتیبیوتیک | تیفوس، تبِ خالدارِ کوهستان |
| viruses | عواملِ زیرِمیکروسکوپی؛ فقط درونِ سلولِ زنده تکثیر میشوند | سرماخوردگی، هپاتیت، آبلهمرغان، آنفولانزا، ایدز |
| fungi (مفرد: fungus) | گیاهانِ سادهٔ بدونِ کلروفیل؛ شاملِ مخمر و کپک | کاندیدیازیس، کچلی (ringworm) |
| protozoa | جانورانِ تکسلولی | اسهالِ آمیبی، مالاریا |
| helminths | کرمها | کرمِ گرد، کرمک، کرمِ قلابدار |
پاسخِ بدن به بیماری
بدن در برابرِ بیماری چند پاسخِ دفاعی نشان میدهد. التهاب (inflammation) پاسخِ بافت به آسیب است (قرمزی، گرما، تورم، درد). مجموعِ کلِ دفاعهای بدن در برابرِ عفونت ایمنی (immunity) نام دارد.
در فاگوسیتوز، گلبولهای سفیدِ خاص عواملِ بیگانه را میبلعند و نابود میکنند: گلبولِ سفید از دیوارهٔ مویرگ خارج میشود، باکتری را در یک وزیکول محصور میکند و آنزیمهای لیزوزومی آن را تجزیه میکنند. این یکی از مهمترین سازوکارهای دفاعِ ذاتی است.
هنگامِ بیماری اصطلاحاتِ زیادی برای توصیفِ تغییراتِ بافتی بهکار میرود؛ مهمترینها:
| اصطلاح | معنی | اصطلاح | معنی |
|---|---|---|---|
| edema | تورم از تجمعِ مایع | abscess | تجمعِ موضعیِ چرک |
| effusion | خروجِ مایع به حفره | exudate | ترشحِ ناشی از آسیبِ بافت |
| ascites | تجمعِ مایع در حفرهٔ صفاقی | fistula | مجرای غیرطبیعی بینِ دو اندام |
| gangrene | مرگِ بافت از قطعِ خونرسانی | necrosis | مرگِ بافت |
| hyperplasia | رشدِ زیادِ سلولهای طبیعی | hypertrophy | بزرگشدنِ اندام بدونِ افزایشِ تعدادِ سلول |
| metaplasia | تبدیلِ سلول به شکلِ غیرطبیعی (meta-=تغییر) | purulent | چرکی (suppuration=چرکسازی) |
hyperplasia = افزایشِ تعدادِ سلولها، اما hypertrophy = افزایشِ اندازهٔ سلولها بدونِ افزایشِ تعداد (مثلِ بزرگشدنِ عضله با ورزش). این دو را اشتباه نگیر.
تشخیص: معاینه و تصویربرداری
تشخیص (diagnosis) یعنی تعیینِ ماهیت و علتِ بیماری، و با گرفتنِ شرحِحال (history) شروع میشود (شرحِ بیماریِ فعلی، سابقهٔ پزشکی، خانوادگی و اجتماعی). سپس معاینهٔ فیزیکی با این روشها انجام میشود:
| روش | توضیح |
|---|---|
| inspection (مشاهده) | بررسیِ چشمی |
| palpation (لمس) | لمسِ سطحِ بدن با دست/انگشت |
| percussion (دق) | ضربهزدن به بدن و ارزیابیِ بافت از روی صدا |
| auscultation (سمع) | گوشدادن به صداهای بدن با استتوسکوپ |
دما (T) · ضربانِ نبض (pulse، beats/min) · تعدادِ تنفس (R) · فشارِ خون (BP) که با اسفیگمومانومتر و استتوسکوپ اندازهگیری میشود و دو مقدار دارد: سیستولیک (انقباضِ قلب) و دیاستولیک (استراحتِ قلب). ابزارهای دیگر: افتالموسکوپ (چشم)، اتوسکوپ (گوش)، و اندوسکوپ برای دیدنِ درونِ حفرهها (مثلِ برونکوسکوپ برای برونشها).
تصویربرداری از انواعِ انرژی برای ساختِ تصویرِ بدن استفاده میکند. پایهایترین روش رادیوگرافی است (اشعهٔ X؛ مناسبِ بافتِ متراکم مثلِ استخوان؛ برای بافتِ نرم به مادهٔ حاجب مثلِ باریم نیاز است).
| روش | منبعِ انرژی / ویژگی |
|---|---|
| radiography | اشعهٔ X؛ تصویرِ بافتِ متراکم (استخوان، تومور) |
| CT (توموگرافیِ کامپیوتری) | اشعهٔ X از زوایای مختلف + کامپیوتر → برشهای مقطعی؛ بافتِ نرم بهتر از رادیوگرافی |
| MRI | میدانِ مغناطیسیِ قوی + امواجِ رادیویی؛ بهترین تصویرِ بافتِ نرم، بدونِ اشعه و حاجب |
| fluoroscopy | اشعهٔ X روی صفحهٔ فلورسنت برای دیدنِ ساختارهای عمقیِ متحرک |
| cineradiography | فیلمبرداری از تصاویرِ پیدرپیِ فلوروسکوپی |
| PET | مادهٔ نشاندارِ پوزیترونگسیل (مثلِ گلوکز)؛ سنجشِ فعالیتِ متابولیک |
| scintigraphy / SPECT | توزیعِ رادیونوکلید در بافت با دوربینِ سینتیلاسیون (مثلِ اسکنِ استخوان) |
| ultrasonography | پژواکِ امواجِ صوتیِ پرفرکانس (سونوگرافی؛ مثلِ بارداری) |
برداشتِ بافت برای بررسیِ میکروسکوپی؛ روشها: کشیدن با سوزن (aspiration)، پانچِ پوست، اندوسکوپی، یا برداشتِ جراحی. روشِ نو: بیوپسیِ مایع (liquid biopsy) = تحلیلِ سلولِ سرطانی یا DNAِ تومور در خونِ در گردش.
درمان و تجویزِ دارو
اگر تشخیص ایجاب کند، درمان (treatment/therapy) آغاز میشود: مشاوره، دارو، جراحی، پرتو، فیزیوتراپی، کاردرمانی یا ترکیبی از اینها. درمانِ تسکینی (palliative) فقط تسکین میدهد و قصدِ درمانِ قطعی ندارد (مثلِ بیمارانِ مرحلهٔ نهایی). در طولِ درمان، پیشآگهی (prognosis) یعنی پیشبینیِ سرانجامِ بیماری ارزیابی میشود.
جراحی (surgery) درمانِ بیماری/آسیب با عملِ دستی است؛ معمولاً با برش (incision) یا سوراخکردنِ بافت با ابزارِ تیز انجام میشود و به نوعی بیهوشی (anesthesia) نیاز دارد تا درد را کم/حذف کند.
| راه | توضیح |
|---|---|
| خوراکی (oral) | از راهِ دهان |
| استنشاقی (inhalation) | با اسپریِ دوزسنج (metered-dose inhaler) |
| چکاندن (instillation) | مثلِ قطرهٔ چشم در کیسهٔ ملتحمه |
| موضعی (topical) | روی پوست/مخاط |
| تزریقی (injection) | با سرنگ؛ سه زاویهٔ متفاوت (پایین) |
- داخلِجلدی (intradermal, ID): کمعمقترین، زاویهٔ ~۱۵ درجه (مثلِ تستِ پوستیِ سل).
- زیرجلدی (subcutaneous, SC): در بافتِ چربیِ زیرِ پوست، زاویهٔ ~۴۵ درجه (مثلِ انسولین).
- عضلانی (intramuscular, IM): عمیقترین، در عضله، زاویهٔ ~۹۰ درجه.
اجزای کلمه (پسوندهای بیماری/تشخیص/جراحی)
پسوندهای این فصل ستونِ فقراتِ اصطلاحاتِ بالینیاند؛ با شناختشان میتوانی نامِ هر بیماری، روشِ تشخیصی یا عملِ جراحی را بسازی و بخوانی.
| پسوند | معنی | پسوند | معنی |
|---|---|---|---|
| -itis | التهاب | -oma | تومور |
| -pathy | بیماری | -algia, -dynia | درد |
| -megaly | بزرگشدن | -malacia | نرمشدن |
| -sclerosis | سفتشدن | -necrosis | مرگِ بافت |
| -ptosis | افتادگی | -cele | فتق/برآمدگی |
| -rrhage, -rrhagia | فوران (خونریزی) | -rrhea | جریان/ترشح |
| -penia | کاهش/کمبود | -stenosis | تنگی |
| -emia | وضعیتِ خون | -spasm | انقباضِ ناگهانی |
| پسوند | معنی | مثال |
|---|---|---|
| -scope | ابزارِ دیدن | endoscope |
| -scopy | عملِ معاینه با ابزار | arthroscopy (مفصل) |
| -graph | ابزارِ ثبت | electrocardiograph |
| -graphy | عملِ ثبت/تصویربرداری | radiography |
| -gram | خودِ ثبت/تصویر | sonogram |
| -meter / -metry | ابزارِ اندازهگیری / سنجش | sphygmomanometer |
| پسوند | معنی | مثال |
|---|---|---|
| -ectomy | برداشتن/خارجکردن | appendectomy (آپاندیس) |
| -tomy | برش/شکافتن | arthrotomy |
| -stomy | ایجادِ دهانه | colostomy |
| -pexy | تثبیت | nephropexy |
| -plasty | ترمیمِ پلاستیک | rhinoplasty (بینی) |
| -rrhaphy | بخیهزدن | herniorrhaphy (فتق) |
| -centesis | سوراخکردن/کشیدنِ مایع | arthrocentesis |
| -desis / -tripsy | جوشدادنِ مفصل / خردکردن | arthrodesis · lithotripsy |
-tomy = فقط برش · -ectomy = برش + برداشتنِ کامل · -stomy = ایجادِ یک دهانهٔ دائمی. مثلاً gastrotomy (شکافتنِ معده) ≠ gastrectomy (برداشتنِ معده) ≠ gastrostomy (ساختِ دهانه به معده).
مرور عمیق و جمعبندی دامها
| کلیدواژهٔ سوال | پاسخ | چرا |
|---|---|---|
| بیماریِ ناگهانی و شدید | acute (حاد) | chronic = طولانی و آهسته |
| رشدِ مهارنشدهٔ بافت | neoplasia | تومور |
| بلعِ عوامل بیگانه توسطِ گلبولِ سفید | phagocytosis | مجموعِ دفاع = immunity |
| باکتریِ زنجیرهایِ کروی | streptococci | خوشهای = staphylococci |
| باکتریِ مارپیچی | spirochete | میلهای = bacillus |
| تعیینِ ماهیت و علتِ بیماری | diagnosis | prognosis = پیشبینیِ سرانجام |
| گوشدادن با استتوسکوپ | auscultation (سمع) | دق = percussion |
| بهترین روشِ بافتِ نرم | MRI | رادیوگرافی برای بافتِ متراکم |
| دلیلِ نزدنِ یک دارو | contraindication | منعِ مصرف |
| برداشتنِ کاملِ یک اندام | -ectomy | -tomy فقط برش، -stomy دهانه |
| تزریقِ ۹۰ درجه | عضلانی (IM) | SC=۴۵°، ID=۱۵° |
| افزایشِ اندازهٔ سلول نه تعداد | hypertrophy | hyperplasia = افزایشِ تعداد |
بیماریها به عفونی/تخریبی/نئوپلازی/ایمنی/متابولیک/هورمونی/روانی دسته میشوند (علت = اتیولوژی، حاد در برابرِ مزمن). عواملِ عفونی = ویروس/باکتری/قارچ/تکیاخته/کرم؛ باکتری بر پایهٔ شکل (کوکسی/باسیل/ویبریو/اسپیروکت). دفاعِ بدن = التهاب، فاگوسیتوز، ایمنی. تشخیص با شرحِحال + معاینه (لمس/دق/سمع) + علائمِ حیاتی + ۹ تکنیکِ تصویربرداری. درمان = دارو/جراحی/پرتو…؛ تزریق سه نوع (IM/SC/ID). پسوندهای کلیدی: بیماری (-itis، -oma، -pathy)، تشخیص (-scopy، -graphy، -gram)، جراحی (-ectomy، -tomy، -stomy، -plasty، -rrhaphy).