MedDarvish | زبان تخصصی · فصل ۷ · دستگاه عصبی و سلامت روان (Nervous System and Mental Health)

PART ONE

سازمان دستگاه عصبی و نورون

دستگاه عصبی همراه دستگاه اندوکرین، پاسخ بدن به محیط و homeostasis را تنظیم می‌کند. تفاوت مهم این است که دستگاه اندوکرین با هورمون‌های در گردش کار می‌کند، اما دستگاه عصبی با تکانه‌های الکتریکی و مواد شیمیایی موضعی به نام neurotransmitters. در فصل ۷ باید هم تقسیم ساختمانی دستگاه عصبی را بلد باشی، هم تقسیم عملکردی آن را.

دیاگرام ۱. اگر سوال از «محل» بپرسد، CNS/PNS مهم است؛ اگر از «کنترل عضلات ارادی یا غیرارادی» بپرسد، somatic/ANS مهم است.

دو نوع سلول عصبی

سلول	تعریف	نکته
neuron	واحد عملکردی اصلی دستگاه عصبی؛ بافت رسانای عصبی را می‌سازد.	در pretest، basic cell of nervous system همین است.
neuroglia / glial cells	سلول‌های پشتیبان و محافظ بافت عصبی.	بسیاری از تومورهای اولیه سیستم عصبی از glia ایجاد می‌شوند، مثل glioma.

ساختار نورون و مسیر پیام

نورون از cell body و دو نوع زائده اصلی ساخته می‌شود. dendrite پیام را به سمت جسم سلولی می‌آورد؛ axon پیام را از جسم سلولی دور می‌کند. بخشی از آکسون‌ها با myelin پوشیده‌اند؛ این ماده چربی و سفید، آکسون را عایق می‌کند و سرعت هدایت را بالا می‌برد. بافت myelinated همان white matter است و بافت unmyelinated بیشتر در gray matter دیده می‌شود.

دیاگرام ۲. dendrite به سمت جسم سلولی، axon دور از جسم سلولی؛ این دو در سوال‌های matching زیاد می‌آیند.

اصطلاح	معنی	نکته امتحانی
afferent / sensory	پیام را به سمت CNS می‌برد.	Afferent = Arrives.
efferent / motor	پیام را از CNS به سمت عضله یا غده می‌برد.	Efferent = Exits.
synapse	نقطه تماس بین دو نورون یا نورون با عضله/غده.	معمولاً انتقال با neurotransmitter انجام می‌شود.
nerve	دسته فیبرهای نورونی در PNS.	در CNS به دسته فیبرها tract می‌گویند.
ganglion	مجموعه cell bodies در مسیر عصب، بیرون CNS.	در CNS مجموعه سلول عصبی می‌تواند nucleus نامیده شود.

PART TWO

مغز، مننژ، CSF و اعصاب مغزی

مغز بافت عصبی داخل cranium است و از cerebrum، diencephalon، brainstem و cerebellum تشکیل می‌شود. cerebrum بزرگ‌ترین بخش مغز است و سطح نازک خاکستری آن cerebral cortex نام دارد؛ عملکردهای بالاتر مثل حافظه، استدلال و تفکر انتزاعی در cortex انجام می‌شوند.

شکل ۱. برش ساژیتال مغز: cerebrum، diencephalon، thalamus، hypothalamus، pituitary gland، brainstem، pons، medulla oblongata، cerebellum و spinal cord.

بخش‌های اصلی مغز

بخش	اجزا/محل	عملکرد مهم
cerebrum	دو نیمکره با sulci و gyri.	حافظه، reasoning، تفکر انتزاعی، عملکردهای عالی.
diencephalon	thalamus، hypothalamus، pituitary gland.	thalamus پیام‌های حسی را هدایت می‌کند؛ hypothalamus با pituitary و homeostasis مرتبط است.
brainstem	midbrain، pons، medulla oblongata.	پل ارتباطی مغز و نخاع؛ medulla مراکز حیاتی تنفس، ضربان قلب و فشار خون دارد.
cerebellum	زیر cerebrum و پشت pons/medulla.	هماهنگی حرکت ارادی، posture، coordination و balance.

لوب‌های مغز و سطح خارجی — شکل ۲. سطح خارجی مغز: gyri برجستگی‌ها و sulci شیارها هستند. لوب‌ها نام خود را از استخوان‌های جمجمه زیرشان می‌گیرند.

محافظت مغز

درون مغز چهار ventricles وجود دارد که در آن‌ها cerebrospinal fluid (CSF) ساخته می‌شود. CSF دور مغز و نخاع می‌چرخد و نقش بالشتک محافظ دارد. مغز و نخاع با سه پرده محافظ پوشیده می‌شوند که روی هم meninges نام دارند.

لایه مننژ	جایگاه	کلید حفظ
dura mater	خارجی‌ترین و سخت‌ترین لایه.	dura یعنی hard.
arachnoid mater	لایه میانی و نازک.	ظاهر شبکه‌ای دارد؛ فضای subarachnoid محل CSF است.
pia mater	لایه داخلی و vascular که به سطح مغز و نخاع چسبیده است.	pia یعنی tender.

مننژ و لایه‌های محافظ مغز — شکل ۳. لایه‌های محافظ مغز: dura، arachnoid و pia. در lumbar puncture، CSF از فضای subarachnoid گرفته می‌شود.

اعصاب مغزی

۱۲ جفت cranial nerves به مغز متصل‌اند و با اعداد رومی I تا XII نام‌گذاری می‌شوند. برای مرور سریع، این‌ها را بر اساس عملکرد حفظ کن: بو، بینایی، حرکت چشم، حس و جویدن، صورت، شنوایی/تعادل، بلع، اندام‌های قفسه سینه و شکم، گردن و زبان.

شماره	نام	عملکرد کلیدی
I	olfactory	بویایی.
II	optic	بینایی.
III, IV, VI	oculomotor, trochlear, abducens	حرکت چشم؛ oculomotor همچنین parasympathetic برای constrict pupil دارد.
V	trigeminal	حس صورت/فک و عضلات chewing.
VII	facial	حالت چهره، taste، غدد بزاقی کوچک و lacrimal.
VIII	vestibulocochlear	شنوایی و equilibrium.
IX, X	glossopharyngeal, vagus	بلع، حلق، حنجره؛ vagus بیشتر اندام‌های thoracic و abdominal را عصب‌دهی می‌کند.
XI, XII	accessory, hypoglossal	عضلات گردن/حنجره و عضلات زبان.

PART THREE

نخاع، رفلکس و دستگاه عصبی خودکار

spinal cord از medulla oblongata شروع می‌شود و تا حدود بین مهره‌های L1 و L2 ادامه دارد. در برش عرضی، ناحیه مرکزی gray matter و اطراف آن white matter است. white matter شامل ascending و descending tracts است؛ یعنی مسیرهای بالا‌رونده به سمت مغز و پایین‌رونده از مغز.

۸جفت cervical nerves

۱۲جفت thoracic nerves

۵جفت lumbar nerves

۵ + ۱sacral + coccygeal nerves

ریشه نخاعی	پیام	نکته
dorsal / posterior root	حسی، پیام را وارد cord می‌کند.	dorsal root ganglion جسم سلولی sensory neurons را دارد.
ventral / anterior root	حرکتی، پیام را از cord به عضله یا غده می‌برد.	در تست: dorsal = sensory، ventral = motor.

دیاگرام ۳. در رفلکس ساده مثل knee-jerk، پیام از نخاع عبور می‌کند و لزوماً برای پاسخ اولیه به مغز نمی‌رود.

ANS: sympathetic و parasympathetic

autonomic nervous system اعمال غیرارادی عضلات صاف، عضله قلبی و غدد را کنترل می‌کند. دو شاخه دارد: sympathetic برای پاسخ استرس یا fight-or-flight، و parasympathetic برای برگشت به حالت پایدار و فعالیت‌های نگهدارنده مثل digestion.

دیاگرام ۴. در بیشتر اندام‌ها، sympathetic و parasympathetic اثرهای مقابل دارند؛ یکی بسیج برای استرس، دیگری بازگشت به نگهداری و آرامش فیزیولوژیک.

PART FOUR

ریشه‌ها، پسوندها و واژه‌سازی عصبی

فصل ۷ از نظر واژه‌سازی پرحجم است. بهترین روش این است که ریشه‌های «بافت عصبی/نخاع»، ریشه‌های «مغز»، و پسوندهای «اختلال گفتار/خواندن/فلج/ترس/حمله» را جدا حفظ کنی.

دیاگرام ۵. دام مهم: myel/o در فصل عصبی یعنی spinal cord، ولی در فصل استخوان می‌تواند bone marrow هم باشد.

ریشه‌های نخاع و دستگاه عصبی

ریشه	معنی	مثال
neur/o, neur/i	nerve، nervous tissue، nervous system	neuralgia: درد عصب؛ neurolysis: آزادسازی یا تخریب عصب.
gli/o	neuroglia	glioma: تومور سلول‌های glial.
gangli/o, ganglion/o	ganglion	ganglioma: تومور ganglion.
mening/o, meninge/o	meninges	meningitis: التهاب مننژ؛ meningocele: فتق مننژ.
myel/o	spinal cord یا bone marrow	myelography: تصویربرداری از نخاع؛ hematomyelia: خونریزی در نخاع.
radicul/o	spinal nerve root	radiculopathy: بیماری ریشه عصب نخاعی.

ریشه‌های مغز و روان

ریشه	معنی	نمونه
encephal/o	brain	encephalitis: التهاب مغز؛ anencephaly: نبود مغز.
cerebr/o	cerebrum، گاهی brain	cerebrovascular: مربوط به عروق مغز.
cortic/o	cerebral cortex یا outer portion	corticospinal: مربوط به cortex و spinal cord.
cerebell/o	cerebellum	supracerebellar: بالای cerebellum.
thalam/o	thalamus	thalamotomy: برش thalamus.
ventricul/o	ventricle، cavity	intraventricular: داخل ventricle.
psych/o	mind	psychogenic: منشأ گرفته از ذهن.
narc/o, somn/o	stupor/unconsciousness، sleep	narcolepsy: حملات ناگهانی خواب؛ insomnia: بی‌خوابی.

پسوندهای مهم

پسوند	معنی	مثال
-phasia	speech	aphasia: از دست دادن یا اختلال ارتباط گفتاری/زبانی.
-lalia	speech, babble	echolalia: تکرار کلمات/صداها.
-lexia	reading	alexia: ناتوانی در خواندن.
-plegia	paralysis	hemiplegia: فلج یک طرف بدن.
-paresis	partial paralysis, weakness	hemiparesis: ضعف/فلج ناقص یک طرف بدن.
-lepsy	seizure	epilepsy و narcolepsy.
-phobia	persistent irrational fear	agoraphobia، claustrophobia.
-mania	excited state, obsession	pyromania، megalomania.

PART FIVE

اختلالات نورولوژیک و تشخیص

بخش بالینی فصل ۷ بسیار امتحانی است. برای یادگیری، اختلالات را بر اساس مکانیسم جدا کن: عروقی، ضربه‌ای، عفونی، توموری، دژنراتیو، تشنجی و خواب.

اختلالات عروقی

اصطلاح	تعریف	نکته
CVA / stroke	آسیب ناگهانی مغز به علت کاهش جریان خون یا خونریزی.	می‌تواند ischemic یا hemorrhagic باشد؛ ریسک‌ها: hypertension، atherosclerosis، heart disease، diabetes، smoking.
thrombosis	تشکیل لخته داخل رگ.	در carotid artery می‌تواند CVA بدهد.
embolism	انسداد رگ توسط لخته یا ماده‌ای که از جای دیگر آمده است.	در stroke معمولاً منشا embolus قلب است.
aneurysm	اتساع موضعی رگ به علت ضعف دیواره.	ممکن است پاره شود و hemorrhage بدهد.
TIA	اختلال عصبی کوتاه و گذرا به علت قطع موقت جریان خون مغز.	هشدار مهم برای stroke.

آسیب سر و خونریزی

cerebral contusion کبودی سطح مغز است؛ concussion / MTBI تغییر گذرای عملکرد مغز پس از ضربه یا acceleration-deceleration است و می‌تواند amnesia، سردرد، dizziness، vomiting و disorientation بدهد. contrecoup injury آسیب سمت مقابل نقطه ضربه است؛ چون مغز به سمت مقابل جمجمه برخورد می‌کند.

هماتوم‌های جمجمه‌ای — شکل ۴. محل‌های خونریزی: epidural بین skull و dura، subdural زیر dura، و intracerebral داخل بافت مغز. محل خونریزی در تعریف اصطلاح حیاتی است.

هماتوم	محل	نکته بالینی
epidural hematoma	بین dura mater و skull.	معمولاً از آسیب شریانی؛ فشار سریع، نیاز به توجه فوری neurosurgery.
subdural hematoma	زیر dura، بین dura و arachnoid.	می‌تواند تدریجی باشد؛ در سالمندان پس از ضربه با confusion رو به افزایش مطرح می‌شود.
intracerebral hematoma	داخل بافت مغز.	در شکل cranial hematomas هم نشان داده می‌شود.

عفونت، تومور و دژنراسیون

گروه	اصطلاحات	کلید حفظ
عفونت	meningitis، encephalitis، shingles	meningitis التهاب مننژ؛ encephalitis التهاب مغز؛ shingles عفونت nerve pathway با varicella-zoster.
تومورها	glioma، astrocytoma، neurilemmoma/schwannoma، meningioma	بیشتر تومورهای اولیه از neuroglia یا سلول‌های پشتیبان‌اند؛ meningioma سطحی و اغلب قابل برداشت کامل است.
CSF	hydrocephalus	افزایش CSF در یا اطراف مغز به علت obstructed flow.
دژنراتیو	MS، parkinsonism، AD، MID	MS دمیلینه شدن CNS؛ parkinsonism کاهش dopamine؛ AD آتروفی cortex؛ MID از small strokes متعدد.

صرع، خواب و تشخیص

اصطلاح	تعریف	نکته
epilepsy	حملات recurrent seizures به علت فعالیت الکتریکی غیرطبیعی مغز.	انواع: absence/petit mal، tonic-clonic/grand mal، psychomotor.
dyssomnia	اختلالات خواب با excessive sleepiness یا مشکل شروع/حفظ خواب.	چتر کلی.
insomnia	خواب ناکافی یا غیرترمیمی با وجود فرصت کافی.	اغلب با stress/emotional upset مرتبط است.
narcolepsy	حملات کوتاه و غیرقابل کنترل خواب در روز.	با stimulant، تنظیم خواب و چرت کوتاه درمان می‌شود.
sleep apnea	قطع کوتاه تنفس هنگام خواب.	اغلب انسداد راه هوایی فوقانی، snoring و silence periods.
EEG	ثبت و تفسیر فعالیت الکتریکی مغز.	در epilepsy بسیار مهم است.
lumbar puncture / LP	گرفتن CSF از subarachnoid space در lumbar region.	برای meningitis، خونریزی، tumor cells و شیمی CSF.
polysomnography	پایش همزمان عملکردهای فیزیولوژیک در خواب.	برای sleep disorders.

PART SIX

سلامت روان، داروها، اختصارات و کیس‌ها

بخش Mental Health فصل ۷ اصطلاحات رفتاری و روان‌پزشکی را به‌صورت مقدماتی معرفی می‌کند. معیارهای تشخیص بالینی این اختلالات در DSM آمده، اما برای این فصل باید تعریف واژه‌ها، تفاوت دسته‌ها و داروهای اصلی را بلد باشی.

اختلالات رفتاری و روانی

گروه	اصطلاحات مهم	معنی امتحانی
اضطراب	anxiety، GAD، panic disorder، phobia	anxiety ترس/نگرانی؛ GAD نگرانی مزمن و غیرقابل کنترل؛ panic حملات ترس شدید؛ phobia ترس شدید و پایدار از شیء/موقعیت خاص.
وسواس و تروما	OCD، PTSD	OCD افکار intrusive و رفتار تکراری برای کاهش اضطراب؛ PTSD پس از رویداد فاجعه‌آمیز و تهدیدکننده زندگی.
خلق	depression، dysthymia، bipolar disorder، mania	depression غم/پوچی/بی‌لذتی؛ dysthymia حالت مزمن خفیف‌تر؛ bipolar نوسان depression و mania.
روان‌پریشی	psychosis، delusion، hallucination، paranoia، schizophrenia	psychosis قطع ارتباط با واقعیت؛ delusion باور غلط؛ hallucination ادراک بدون محرک؛ schizophrenia psychosis مزمن با subtypes مختلف.
رشد/توجه	ADHD، ASD	ADHD مشکل توجه، impulsivity و hyperactivity؛ ASD اختلال طیفی در social interaction و communication از اوایل زندگی.

دیاگرام ۶. در تست‌ها معمولاً تعریف کوتاه می‌آید؛ باید از کلیدواژه‌ها گروه اختلال را تشخیص بدهی.

داروهای psychoactive

گروه دارویی	عملکرد کلی	مثال/نکته
antianxiety agents / anxiolytics	کاهش اضطراب با اثر آرام‌بخش روی CNS.	diazepam، alprazolam.
SSRI	مهار reuptake serotonin و افزایش اثر آن در synapse.	fluoxetine، citalopram، sertraline؛ برای depression، anxiety و OCD.
MAOI	مهار آنزیم تجزیه serotonin و norepinephrine.	phenelzine، tranylcypromine.
TCA	مهار reuptake norepinephrine، serotonin یا هر دو.	amitriptyline، imipramine.
neuroleptic / antipsychotic	درمان psychosis و schizophrenia.	haloperidol، risperidone، olanzapine؛ در کیس Jane مهم است.
stimulant	افزایش activity و sense of well-being.	methylphenidate برای ADHD.

اختصارات پرتکرار

اختصار	معنی	زمینه
CNS / PNS / ANS	central، peripheral، autonomic nervous system.	ساختار و عملکرد.
CSF / LP / ICP	cerebrospinal fluid، lumbar puncture، intracranial pressure.	محافظت و تشخیص.
CVA / TIA / CBF	stroke، transient ischemic attack، cerebral blood flow.	عروقی.
EEG / PET / SSEP / VEP / BAEP	مطالعات الکتریکی یا تصویربرداری عملکردی.	تشخیص مغز و CNS.
AD / MID / MS / ALS / CP	Alzheimer، multi-infarct dementia، multiple sclerosis، ALS، cerebral palsy.	اختلالات نورولوژیک.
GAD / OCD / PTSD / ADHD / ASD	اختلالات روان و رشد.	سلامت روان.
REM / NREM / RAS / LOC / GCS	sleep stages، reticular activating system، level of consciousness، Glasgow Coma Scale.	خواب و هوشیاری.

کیس‌ها

William و spinal cord injury

پسر ۱۲ ساله پس از diving accident با شکستگی comminuted/burst در C6، خطر quadriplegia، bradycardia و hypotension، سپس surgical stabilization، spinal cord unit، OT/PT و rehab.

Allen و CVA

مرد ۶۲ ساله با right hemiplegia و aphasia، سابقه hypertension و TIA، CT بدون hemorrhage، probable acute ischemic stroke و درمان fibrinolytic.

Jane و neuroleptic malignant syndrome

زن ۲۱ ساله با paranoid schizophrenia، تب بالا، rigidity، lethargy و تغییر neuroleptic؛ syndrome تهدیدکننده حیات مرتبط با antipsychotic medications.

✓

DEEP REVIEW

مرور عمیق و دام‌های امتحانی

کلیدواژه سوال ← پاسخ ← چرا

اگر در سوال دیدی...	پاسخ احتمالی	چرا؟
basic cell of nervous system	neuron	واحد عملکردی رسانای دستگاه عصبی.
largest part of brain	cerebrum	بزرگ‌ترین بخش مغز و دارای cortex.
midbrain + pons + medulla	brainstem	سه بخش brainstem.
involuntary smooth/cardiac/glands	ANS	دستگاه عصبی خودکار.
toward CNS	afferent / sensory	پیام حسی را به CNS می‌برد.
away from CNS	efferent / motor	پیام حرکتی را از CNS بیرون می‌برد.
paralysis of one side	hemiplegia	-plegia فلج کامل؛ hemi یک طرف.
partial paralysis one side	hemiparesis	-paresis ضعف یا فلج ناقص.
extreme persistent fear	phobia	ترس غیرمنطقی و پایدار.
false belief	delusion	با hallucination فرق دارد؛ hallucination ادراک غلط است.
recurrent seizures	epilepsy	حملات ناشی از فعالیت الکتریکی غیرطبیعی مغز.
CSF accumulation	hydrocephalus	obstructed flow می‌تواند ventricles را بزرگ کند.

دام‌های پرتکرار فصل ۷

دام	اشتباه رایج	تصحیح
nerve و tract	هر دو دسته فیبر عصبی فرض شوند.	nerve در PNS است؛ tract در CNS.
ganglion و nucleus	هر دو توده cell bodies بدون تفاوت دیده شوند.	ganglion بیرون CNS؛ nucleus در CNS.
dorsal و ventral root	حسی/حرکتی جابه‌جا شود.	dorsal sensory وارد cord؛ ventral motor خارج از cord.
epidural و subdural	محل خونریزی یکی فرض شود.	epidural بیرون dura؛ subdural زیر dura.
AD و MID	هر دو dementia بدون تفاوت دیده شوند.	AD آتروفی cortex و amyloid؛ MID از small strokes متعدد.
delusion و hallucination	هر دو «توهم» ترجمه شوند.	delusion باور غلط؛ hallucination ادراک حسی بدون محرک.

جمع‌بندی سریع

ساختار

CNS = brain + spinal cord؛ PNS = outside CNS؛ somatic = skeletal muscle؛ ANS = smooth/cardiac/glands.

ریشه‌ها

neur/o nerve، mening/o meninges، encephal/o brain، myel/o spinal cord، psych/o mind.

تشخیص

EEG برای فعالیت مغز؛ LP برای CSF؛ CT/MRI برای ساختار؛ PET برای فعالیت متابولیک؛ GCS برای سطح هوشیاری.

فصل ۷: دستگاه عصبی و سلامت روان(Nervous System and Mental Health)