ساختمان دندان و وظایف آن
دو قسمت اصلی دندان
هر دندان از دو بخش اصلی تشکیل میشود: تاج و ریشه. تاج دندان شامل مینا، عاج و مغز دندان یا پالپ است. ریشه نیز از سمان، عاج و پالپ تشکیل میشود. بافتهای نگهدارنده دندان شامل لثه، استخوان و الیاف نگهدارنده هستند.
| قسمت | نقش | نکته |
|---|---|---|
| مینا | پوشش سخت سطح تاج دندان. | اولین خط دفاع دندان در برابر حمله اسیدی است. |
| عاج | بخش زیر مینا و سمان که حساستر از میناست. | وقتی پوسیدگی به عاج برسد حساسیت و درد بیشتر میشود. |
| پالپ | بخش زنده حاوی عروق و اعصاب. | درگیری پالپ میتواند به آبسه دندانی منجر شود. |
| سمان | پوشش سطح ریشه. | در حفظ اتصال ریشه به بافت نگهدارنده نقش دارد. |
| بافت نگهدارنده | لثه، استخوان و الیاف. | در پریودنتیت آسیب میبیند و باعث لقی دندان میشود. |
| نوع دندان | وظیفه اختصاصی | وظایف کلی دندانها |
|---|---|---|
| دندانهای پیش | بریدن غذا و زیبایی. | زیبایی، تکلم، جویدن و حفظ استخوان فکین. |
| دندانهای نیش | پاره کردن غذا. | |
| دندانهای آسیا | له کردن و نرم کردن غذا. |
دندانهای شیری و دائمی
اولین دندان شیری حدود ۶ ماهگی رویش مییابد؛ تکمیل آنها حدود ۲ تا ۲٫۵ سالگی است و تعداد کل آنها ۲۰ عدد است. تأخیر بیش از ۹ ماه در زمان رویش نیاز به ارجاع دارد.
اولین دندان دائمی حدود ۶ سالگی رویش مییابد؛ دندانهای دائمی حدود ۱۲ تا ۱۳ سالگی تکمیل میشوند و با دندان عقل، ۳۲ عدد هستند.
اولین آسیای بزرگ دائمی، معمولاً در حدود ۶ تا ۷ سالگی و اغلب در فک پایین رویش مییابد. چون جایگزین دندان شیری نیست، والدین ممکن است آن را شیری تصور کنند؛ به همین دلیل بیشترین خطر پوسیدگی را دارد.
| اهمیت دندانهای شیری | توضیح |
|---|---|
| جویدن و تغذیه | برای دریافت مناسب غذا و رشد کودک لازماند. |
| صحبت کردن | در تلفظ صحیح و تکلم نقش دارند. |
| زیبایی و اعتمادبهنفس | بر ظاهر کودک و تعامل اجتماعی اثر میگذارند. |
| هدایت دندان دائمی | فضای دندان دائمی را حفظ و رویش صحیح آن را هدایت میکنند. |
| رشد صورت | به رشد و تکامل صورت کمک میکنند. |
| مشخصات | دندان شیری | دندان دائمی |
|---|---|---|
| اندازه | کوچکتر | بزرگتر |
| رنگ | روشنتر | کدرتر |
| تاج | کوتاهتر و پیازیشکل | بلندتر |
| طوق | تنگتر | گشادتر |
| سطح جونده | کوچکتر | بزرگتر |
| ریشه | باریکتر | پهنتر |
| ضخامت مینا و عاج | نازکتر | ضخیمتر |
| مغز دندان | وسیعتر | کوچکتر |
رویش، نامگذاری و دورههای دندانی
| دندان شیری | نام | فک بالا | فک پایین |
|---|---|---|---|
| A | پیش میانی | ۸ تا ۱۲ ماهگی | ۶ تا ۱۰ ماهگی |
| B | پیش طرفی | ۹ تا ۱۳ ماهگی | ۱۰ تا ۱۶ ماهگی |
| C | نیش | ۱۶ تا ۲۲ ماهگی | ۱۷ تا ۲۳ ماهگی |
| D | آسیای اول | ۱۳ تا ۱۹ ماهگی | ۱۴ تا ۱۸ ماهگی |
| E | آسیای دوم | ۲۵ تا ۳۳ ماهگی | ۲۳ تا ۳۱ ماهگی |
| شماره دندان دائمی | نام | زمان تقریبی رویش |
|---|---|---|
| ۱ | پیش میانی | حدود ۶ تا ۸ سالگی، بسته به فک |
| ۲ | پیش طرفی | حدود ۷ تا ۹ سالگی |
| ۳ | نیش | حدود ۹ تا ۱۲ سالگی |
| ۴ | اولین آسیای کوچک | حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی |
| ۵ | دومین آسیای کوچک | حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی |
| ۶ | اولین آسیای بزرگ | حدود ۶ تا ۷ سالگی |
| ۷ | دومین آسیای بزرگ | حدود ۱۱ تا ۱۳ سالگی |
| ۸ | سومین آسیای بزرگ / عقل | حدود ۱۷ تا ۲۱ سالگی |
دورههای دندانی
دوره دندانی شیری از حدود ۲٫۵ تا ۶ سالگی است. دوره دندانی مخلوط از حدود ۶ تا ۱۲ سالگی ادامه دارد؛ در این دوره هم دندان شیری و هم دائمی در دهان دیده میشود. از ۱۲ سالگی به بعد، دوره دندانی دائمی محسوب میشود.
پوسیدگی دندان
تعریف و مکانیسم
پوسیدگی دندان تخریب موضعی و پیشرونده بافت دندان به وسیله میکروارگانیسمهاست. pH طبیعی دهان حدود ۶٫۸ و نزدیک به خنثی است. وقتی دندان بهطور مداوم در معرض ساکاروز قرار میگیرد، میکروبهای موجود در پلاک دندانی، ساکاروز را به اسید لاکتیک تبدیل میکنند. اگر pH به حد بحرانی حدود ۵٫۵ برسد، حمله اسیدی به مینای دندان آغاز میشود.
| عامل مؤثر | جزئیات |
|---|---|
| میزبان و دندان | وضعیت بزاق، شکل و فرم دندان، طرز قرار گرفتن دندان، مقاومت دندان به اسید و نوع میکروبهای دهان. |
| میکروارگانیسمهای پلاک | بهویژه استرپتوکوک موتانس. |
| سوبسترا | بهویژه ساکاروز و رژیم کربوهیدراتی. |
| زمان | تکرار و مدت تماس دندان با مواد قندی و اسید. |
| محلهای شایع | افراد در معرض خطر | نشانهها |
|---|---|---|
| شیارهای سطح جونده، سطوح بیندندانی، محل اتصال لثه به دندان. | کودکان، رژیم کربوهیدرات بالا، بهداشت ضعیف، فلوراید ناکافی، ناتوانی در رعایت بهداشت، والدین دارای پوسیدگی فعال، کودکان با بیماری خاص و درمانهای ویژه. | تغییر رنگ قهوهای یا سیاه مینا، سوراخ دندان، حساسیت، درد، بوی بد، گیر غذایی و پاره شدن نخ دندان. |
شاخصهای پوسیدگی و DMFT
شاخصهای اصلی
برای دندانهای شیری از dmft و برای دندانهای دائمی از DMFT استفاده میشود. D/d یعنی پوسیده، M/m یعنی کشیده یا از دسترفته به علت پوسیدگی، F/f یعنی پرشده، و T/t یعنی دندان. شاخص Caries Free نیز درصد افراد بدون پوسیدگی را نشان میدهد و در کودک و نوجوان کاربرد دارد.
| جزء شاخص | در دندان دائمی | در دندان شیری | معنا |
|---|---|---|---|
| Decay | D | d | دندان پوسیده. |
| Missing | M | m | دندان از دسترفته/کشیدهشده به علت پوسیدگی. |
| Filling | F | f | دندان پرشده. |
| Teeth | T | t | دندانها. |
| میانگین DMFT در ۱۲ سالگی | سطحبندی |
|---|---|
| کمتر از ۱٫۲ | خیلی کم |
| ۱٫۲ تا ۲٫۶ | کم |
| ۲٫۷ تا ۴٫۴ | متوسط |
| بیشتر از ۴٫۴ | زیاد |
| میانگین کودکان ایرانی | حدود ۲ گزارش شده است. |
اهداف WHO تا ۲۰۲۰
افزایش درصد کودکان بدون پوسیدگی، کاهش DMFT کودکان ۱۲ ساله بهویژه در جزء پوسیدگی، و کاهش تعداد دندانهای کشیدهشده به علت پوسیدگی در گروههای سنی مختلف از اهداف مهم سلامت دهان بودهاند.
بیماریهای دهان و لثه
لثه سالمرنگ صورتی، قوام سفت، تبعیت شکل لثه از دندان و لبه تیز لثه.
ژنژیویتقرمزی، پرخونی، تورم، شل شدن قوام و خونریزی هنگام مسواک یا گاز زدن.
پریودنتیتتحلیل لثه، ترشح چرک، تحلیل استخوان نگهدارنده و لقی دندان.| بیماری/مشکل | نکته اصلی | اقدام مهم |
|---|---|---|
| آبسه دندانی | وقتی پوسیدگی به پالپ برسد و درمان نشود، در انتهای ریشه عفونت ایجاد میشود و ممکن است با تورم لثه یا صورت همراه باشد. | ارجاع به دندانپزشک برای حذف عامل عفونی. |
| ژنژیویت | مرحله اولیه بیماری لثه با قرمزی، تورم و خونریزی. | بهبود بهداشت دهان، مسواک و نخ دندان صحیح. |
| پریودنتیت | پیشرفت بیماری لثه با آسیب بافت نگهدارنده، تحلیل استخوان و لقی دندان. | درمان تخصصی و کنترل پلاک. |
| آفت دهان | زخم سفید و کوچک، منفرد یا چندتایی؛ معمولاً حداکثر طی دو هفته خودبهخود بهتر میشود. | درمان عمدتاً کنترل درد است. |
| بوی بد دهان | میتواند با پلاک، بهداشت ضعیف، زبان، پوسیدگی یا بیماری لثه مرتبط باشد. | پاکسازی زبان، کنترل پلاک و بررسی علت. |
آسیبدیدگی و شکستگی دندان
ضعف بینایی، دعوا، کفش بزرگتر از پا، کودک نوپا، ورزش پر برخورد، دوچرخهسواری، تصادف و نبستن کمربند ایمنی.
درد و ناراحتی، بههم خوردن ظاهر کودک، شیوع بیشتر در پسرها در سن ۹ تا ۱۰ سالگی، و احتمال آسیب دندان دائمی زیرین در صدمات دندان شیری.
حفظ خونسردی، کنترل خونریزی، حفظ قطعه یا دندان در محیط مرطوب و ارجاع فوری.
شکستگی تاجاگر دندان دائمی شکسته است، قطعه جداشده را در محیط مرطوب نگه دارید و سریع ارجاع دهید.
بیرون افتادن دنداندر دندان دائمی، تاج گرفته شود، ریشه پاک یا خشک نشود و در شیر، سرم، آب جوشیده سرد یا بزاق قرار گیرد.اشتباه رایجخونریزی لثه همیشه ضربه نیست؛ در ژنژیویت نیز هنگام مسواک یا گاز زدن خونریزی رخ میدهد.| نوع آسیب | اقدام اصلی | نکته دامدار |
|---|---|---|
| لقشدگی دندان شیری | اگر اطراف دندان جراحت دارد، محل با آب شسته شود و برای توقف خونریزی گاز تمیز ۵ دقیقه روی محل فشار داده شود؛ ارجاع لازم است. | دندان شیری بیرونافتاده نباید دوباره جاگذاری شود؛ خطر آسیب به دندان دائمی زیرین دارد. |
| شکستگی تاج دندان دائمی | کودک همراه قطعه دندان جداشده که در محیط مرطوب قرار دارد به دندانپزشک ارجاع شود. | قطعه شکسته ارزشمند است و ممکن است در بازسازی کمک کند. |
| بیرون افتادن دندان دائمی | تاج دندان گرفته شود، ریشه با آب یا آب جوشیده سرد شسته شود، با دست یا پارچه پاک نشود، در محیط مرطوب قرار گیرد و حداکثر طی نیم ساعت ارجاع شود. | خشک شدن ریشه و دستکاری آن شانس موفقیت را کم میکند. |
| زخم آلوده و واکسیناسیون ناقص | در صورت نیاز، واکسن کزاز طبق شرایط تزریق میشود. | در منبع برای دندان شیری افتاده و زخم آلوده به وضعیت واکسیناسیون اشاره شده است. |
پیشگیری: مسواک، نخ دندان و رژیم
راههای اصلی پیشگیری از پوسیدگی
استفاده از مسواک و خمیر دندان، استفاده از نخ دندان، رژیم غذایی صحیح، فلورایدتراپی یا وارنیش فلوراید، شیارپوش یا فیشورسیلانت، و معاینات دورهای دهان و دندان مهمترین راههای پیشگیری هستند.
| مرحله مسواک | روش | تعداد/جهت |
|---|---|---|
| مقدار خمیر دندان | به اندازه یک نخود. | بهخصوص در کودکان از مصرف زیاد خمیر دندان جلوگیری شود. |
| سطح خارجی | مسواک مایل ۴۵ درجه روی دندان و لثه، به سمت سطح جونده. | ۱۰ تا ۱۵ مرتبه. |
| سطح داخلی | همان زاویه ۴۵ درجه، روی دندان و لثه، به سمت سطح جونده. | ۱۰ تا ۱۵ مرتبه. |
| سطح داخلی دندانهای جلوی بالا و پایین | موهای مسواک عمودی. | حرکت بالا و پایین. |
| سطح جونده | فشار موهای مسواک روی سطح دندانها. | حرکت عقب و جلو، ۵ تا ۱۰ مرتبه. |
| زبان | از عقب زبان به جلو. | چندین مرتبه؛ کمک به کاهش بوی بد دهان. |
| مرحله نخ دندان | نکته |
|---|---|
| طول نخ | حدود ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر. |
| پیچیدن نخ | دور دو انگشت میانی. |
| کنترل نخ | با دو انگشت اشاره و شست؛ حدود ۱٫۵ تا ۲ سانتیمتر نخ بین دو دست. |
| عبور از تماس دندانها | آرام و با احتیاط با حرکت ارهای. |
| تمیز کردن سطح | تماس با سطح بیندندانی و حرکت بالا و پایین؛ سپس سطح مجاور. |
| سطح بعدی | از قسمت جدیدی از نخ استفاده شود. |
وارنیش فلوراید و فیشورسیلانت
| مرحله وارنیش فلوراید | توضیح |
|---|---|
| ۱. تمیز کردن دندانها | برای چسبندگی بهتر وارنیش، حذف پلاک میکروبی و مسواک کردن دندان توسط دانشآموز انجام میشود. |
| ۲. جداسازی و خشک کردن | استفاده از گاز دندانپزشکی؛ خشک نگه داشتن سطح دندان جذب فلوراید در مینا را افزایش میدهد. |
| ۳. مالیدن وارنیش | لایه نازک وارنیش روی سطح گونهای و زبانی دندانها مالیده میشود. |
| ۴. سفت شدن | وارنیش در عرض ۲ تا ۳ دقیقه سفت میشود. |
| ۵. آموزش بعد از کار | حداقل ۲ تا ۴ ساعت جز آب چیزی نخورد و نیاشامد، همان روز مسواک و نخ دندان نزند، و بهتر است همان روز غذای نرم مصرف کند. |
زمان استفاده از وارنیش
وارنیش فلوراید محدودیت سنی ندارد و حتی در کودکان زیر ۳ سال هم قابل استفاده است. حداقل هر ۶ ماه یک بار استفاده میشود.
قبل و بعد فیشورسیلانتپوشاندن شیارهای سطح جونده که با مسواک بهخوبی تمیز نمیشوند.
نتیجه شیارپوشسطح جونده با ماده محافظ پوشیده میشود و گیر پلاک در شیارها کاهش مییابد.محل هدفبیشترین کاربرد روی آسیاهای دائمی، بهویژه دندانهای ۶ و ۷ است.| فیشورسیلانت | نکته |
|---|---|
| چرا لازم است؟ | شیارهای عمق سطح جونده با مسواک بهخوبی تمیز نمیشوند و پوسیدگی در سطح جونده شیوع بالایی دارد. |
| زمان شروع پوسیدگی | اکثر پوسیدگیها در آسیاهای دائمی طی دوره نسبتاً طولانی رویش، حدود ۱ تا ۱٫۵ سال، شروع میشوند. |
| روش کار | بدون بیحسی و بدون نیاز به تراش یا با حداقل تراش انجام میشود. |
| خصوصیات | در اولین فرصت پس از رویش کامل دندان، مقاوم در مقابل جویدن، نیازمند همکاری کودک، قابل ترمیم در معاینات دورهای. |
| اثر | حدود ۵۰٪ باعث کاهش پوسیدگی میشود. |
| اندیکاسیون | دندانهای ۶ و ۷. |
خدمات سلامت دهان و مرور امتحانی
نحوه ارائه خدمات سلامت دهان و دندان
خدمات سلامت دهان و دندان از طریق آموزش، پیشگیری و درمان دندانپزشکی به جمعیت دارای دفترچه بیمه روستایی در مناطق روستایی، شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر و عشایری ارائه میشود. گروههای هدف اولویتدار شامل افراد زیر ۱۴ سال و مادران باردار و شیرده هستند.
| سطح خدمات | محل ارائه | خدمات اصلی |
|---|---|---|
| سطح یک | پایگاههای بهداشتی و خانههای بهداشت. | شناسایی عوامل تعیینکننده سلامت دهان، آموزش بهداشت دهان، مسواک و نخ دندان، مشکلات رویش، ترک عادات مضر، تغذیه غیرپوسیدگیزا، اهمیت دندان شیری و دندان ۶ سالگی، معاینه و ثبت اطلاعات، وارنیش فلوراید و توزیع مسواک. |
| سطح دو | مراکز خدمات جامع سلامت و واحدهای طرف قرارداد شبکه بهداشت و درمان. | آموزش، ثبت اطلاعات، فیشورسیلانت، فلورایدتراپی، ترمیم دندان شیری و دائمی، کشیدن دندان غیرقابل نگهداری، درمان پالپ زنده، جرمگیری و بروساژ و پالپوتومی. |
مرور عمیق و دامهای امتحانی
این دندان اولین آسیای بزرگ دائمی است و چون جایگزین دندان شیری نمیشود، والدین ممکن است اشتباه کنند؛ همین موضوع خطر پوسیدگی آن را بالا میبرد.
فقط موقت نیست؛ در تغذیه، تکلم، زیبایی، رشد صورت و حفظ فضای دندان دائمی نقش دارد.
میزبان و دندان، میکروارگانیسم پلاک، سوبسترا و زمان. حذف یکی از این حلقهها میتواند خطر را کم کند.
برای دندان شیری از dmft استفاده میشود. حروف کوچک و بزرگ در سوالات مهماند.
زخم سفید کوچک است و درمان آن عمدتاً کنترل درد است؛ اما آبسه دندانی نیازمند ارجاع برای حذف عامل عفونی است.
ریشه نباید با دست یا پارچه پاک شود؛ در محیط مرطوب قرار گیرد و حداکثر طی نیم ساعت ارجاع شود.
وارنیش فلوراید جذب مینا را تقویت میکند؛ فیشورسیلانت شیارهای سطح جونده را میپوشاند، بیشتر برای دندانهای ۶ و ۷.
| کلیدواژه سؤال | پاسخ احتمالی | چرا؟ |
|---|---|---|
| اولین دندان دائمی حدود ۶ سالگی | اولین آسیای بزرگ / دندان ۶ سالگی | جایگزین دندان شیری نیست و زیاد پوسیده میشود. |
| تعداد دندان شیری | ۲۰ عدد | تکمیل حدود ۲ تا ۲٫۵ سالگی. |
| تعداد دندان دائمی با عقل | ۳۲ عدد | تکمیل معمولاً حدود ۱۲ تا ۱۳ سالگی بهجز عقل. |
| pH بحرانی پوسیدگی | حدود ۵٫۵ | در این سطح حمله اسیدی به مینا رخ میدهد. |
| استرپتوکوک موتانس | میکروارگانیسم مهم پلاک | در پوسیدگی دندان نقش دارد. |
| خونریزی هنگام مسواک | ژنژیویت | نشانه اولیه بیماری لثه است. |
| تحلیل استخوان و لقی | پریودنتیت | مرحله پیشرفته بیماری لثه. |
| نخوردن و ننوشیدن ۲ تا ۴ ساعت به جز آب | آموزش بعد از وارنیش فلوراید | برای حفظ اثر وارنیش. |
| کاهش حدود ۵۰٪ پوسیدگی در شیارها | فیشورسیلانت | سطح جونده آسیاها را محافظت میکند. |