صفحات و محورهای آناتومیک
برای توصیف دقیق حرکت، باید همیشه سه مفهوم را کنار هم قرار داد: صفحه حرکت، محور حرکت و نام حرکت. حرکت در یک صفحه انجام میشود و حول محوری صورت میگیرد که بر همان صفحه عمود است.
| صفحه | جهت تقسیم بدن | محور عمود بر صفحه | حرکت شاخص |
|---|---|---|---|
| ساژیتال | تقسیم بدن به راست و چپ | محور کرونال یا عرضی | فلکشن و اکستنشن |
| کرونال | تقسیم بدن به جلو و عقب | محور ساژیتال یا قدامیـخلفی | ابداکشن و اداکشن |
| ترانسورس | تقسیم بدن به بالا و پایین | محور طولی | چرخش داخلی و خارجی |
نکته امتحانی
حرکت حول محور انجام میشود، اما مسیر قسمت متحرک عضو یک صفحه را میسازد. بنابراین فلکشن و اکستنشن در صفحه ساژیتالاند، ولی حول محور کرونال رخ میدهند.
حرکات اصلی مفاصل
| حرکت | تعریف | نمونه | صفحه غالب |
|---|---|---|---|
| فلکشن | کاهش زاویه بین دو بخش بدن | خم کردن زانو یا آرنج | ساژیتال |
| اکستنشن | افزایش زاویه یا بازگشت از فلکشن | راست کردن زانو | ساژیتال |
| ابداکشن | دور شدن از خط وسط بدن | دور کردن ران از تنه | کرونال |
| اداکشن | نزدیک شدن به خط وسط بدن | بازگرداندن ران به وضعیت آناتومیک | کرونال |
| چرخش داخلی | چرخش سطح قدامی عضو به سمت خط وسط | چرخش داخلی ران | ترانسورس |
| چرخش خارجی | چرخش سطح قدامی عضو دور از خط وسط | چرخش خارجی ران | ترانسورس |
| حرکت دورانی | حرکت مخروطی انتهای آزاد عضو | حرکت دورانی بازو یا ران | ترکیبی |
حرکت دورانی
در این حرکت، نوک قسمت دیستال عضو قاعده یک مخروط را رسم میکند، محل مفصل رأس مخروط است و خود عضو ضلع مخروط را میسازد. حرکت دورانی یک حرکت مستقل نیست، بلکه ترکیب پیاپی فلکشن، اکستنشن، ابداکشن و اداکشن است.
حرکات اختصاصی
در اندام تحتانی، دورسیفلکشن و پلانتارفلکشن برای مچ پا، و اینورژن و اورژن برای پا بهکار میروند. این حرکات را نباید با چرخش داخلی و خارجی مفصل ران یکی دانست.
دامهای رایج
مفصل آرنج چون لولایی است، ابداکشن و اداکشن واقعی ندارد. مفاصل رادیواولنار نیز محوریاند و حرکت اصلی آنها چرخش ساعد است، نه خم و راست شدن.
مفاصل لیفی، غضروفی و سینوویال
از دید آناتومی، هر محل اتصال دو استخوان یک مفصل محسوب میشود؛ حتی اگر حرکت قابلتوجهی نداشته باشد. بنابراین طبقهبندی اصلی مفاصل بر اساس نوع بافت بین دو استخوان است، نه صرفاً میزان حرکت.
| نوع مفصل | بافت رابط | میزان حرکت | نمونه | ویژگی کلیدی |
|---|---|---|---|---|
| لیفی | بافت همبند متراکم | کم یا تقریباً صفر | سوتورها، گومفوز، سندسموز تیبیوفیبولار | ثبات بالا و فاقد حفره مفصلی |
| غضروفی اولیه | غضروف هیالن | معمولاً بیحرکت | صفحه رشد | اغلب موقتی و مرتبط با رشد |
| غضروفی ثانویه | فیبروکارتیلاژ | حرکت محدود | دیسک بینمهرهای، سمفیز پوبیس | استحکام همراه با جذب فشار |
| سینوویال | حفره مفصلی و غضروف هیالن | آزادانه متحرک | ران، زانو، شانه و مچ | کپسول، غشای سینوویال و مایع مفصلی |
نکته مفهومی
داشتن مفصل لزوماً به معنی حرکت زیاد نیست. سندسموز دیستال تیبیوفیبولار یک مفصل لیفی است و فقط حرکت بسیار اندکی دارد؛ در مقابل، مفصل ران یک مفصل سینوویال چندمحوری با دامنه حرکتی وسیع است.
ثبات در برابر تحرک
هرچه دامنه حرکت بیشتر شود، نیاز مفصل به کپسول، رباط، عضله و شکل مناسب سطوح مفصلی برای حفظ ثبات بیشتر میشود. مفاصل صاف حرکت کمی دارند ولی معمولاً بسیار پایدارند.
حرکت تجمعی ستون مهرهها
هر مفصل غضروفی بین مهرهها حرکت کمی دارد، اما جمع حرکات کوچک در چندین سطح باعث دامنه حرکتی قابلتوجه ستون مهرهها میشود.
اجزای مفصل سینوویال
همه مفاصل سینوویال، با وجود تفاوت شکل، یک طرح ساختمانی مشترک دارند. این اجزا اصطکاک را کم میکنند، فشار را پخش میکنند، سطوح را کنار هم نگه میدارند و در عین حرکت، ثبات را حفظ میکنند.
| جزء | ساختمان | عملکرد | نکته بالینی |
|---|---|---|---|
| غضروف مفصلی | غضروف هیالن، صاف و پرآب | کاهش اصطکاک و جذب ضربه | آسیب آن درد، محدودیت حرکت و آرتروز ایجاد میکند. |
| حفره مفصلی | فضای بالقوه بین سطوح غضروفی | اجازه حرکت آزاد | افیوژن باعث اتساع آن میشود. |
| کپسول فیبری | بافت همبند متراکم | محصور کردن مفصل و حفظ ثبات | پارگی در دررفتگیها موجب ناپایداری میشود. |
| غشای سینوویال | پوشاننده سطح داخلی کپسول، بهجز غضروف | تولید مایع سینوویال | التهاب آن سینوویت نام دارد. |
| مایع سینوویال | مایع لزج غنی از هیالورونان | روانسازی و تغذیه غضروف | کاهش کیفیت آن حرکت را پر اصطکاک میکند. |
| رباطها | نوارهای بافت همبند متراکم | محدود کردن حرکت بیش از حد | کشیدگی = اسپرین؛ پارگی شدید = ناپایداری مفصل |
غشای سینوویال کجا نیست؟
غشای سینوویال سطح داخلی کپسول و ساختمانهای داخل مفصل را میپوشاند، اما روی غضروف مفصلی قرار نمیگیرد. رباط داخلمفصلی ممکن است با غلافی از غشای سینوویال پوشیده شود.
منشأ حرکت فعال
حرکت فعال مفصل توسط عضلات ایجاد میشود. شکل سطوح مفصلی، کشش کپسول و رباطها، و تون عضلات دامنه و جهت حرکت را محدود یا هدایت میکنند.
نکته بالینی
پس از پارگی کپسول یا رباط، صرفاً کاهش درد به معنی بازیابی ثبات نیست. اگر ساختمانهای نگهدارنده ترمیم نشوند، حرکت غیرطبیعی، خشکی یا تغییرات دژنراتیو مفصل ایجاد میشود.
انواع مفاصل سینوویال
| نوع | تعداد محور | حرکت اصلی | نمونه |
|---|---|---|---|
| صاف | غیرمحوری یا حرکت لغزشی محدود | لغزش | بین استخوانهای مچ دست و پا، مفاصل فاست مهرهها |
| لولایی | تکمحوری | فلکشن و اکستنشن | آرنج، مفاصل بینبندی، مچ پا |
| محوری | تکمحوری | چرخش حول محور طولی | آتلانتوآگزیال، رادیواولنار |
| کندیلی | عمدتاً یک محور با حرکت فرعی | فلکشن و اکستنشن، چرخش محدود | زانو |
| بیضوی | دومحوری | فلکشن/اکستنشن و ابداکشن/اداکشن | رادیوکارپال، متاکارپوفالانژیال |
| زینی | دومحوری با چرخش همراه | حرکات دو صفحه و اپوزیشن | کارپومتاکارپال شست، استرنوکلاویکولار |
| گوی و کاسهای | چندمحوری | همه حرکات اصلی و حرکت دورانی | ران و شانه |
مفصل زانو
زانو از نظر عملکردی یک مفصل لولایی تعدیلشده یا کندیلی است. فلکشن و اکستنشن حرکات اصلیاند، اما در حالت فلکشن مقداری چرخش نیز رخ میدهد.
مفصل ران
مفصل ران گوی و کاسهای و چندمحوری است. فلکشن، اکستنشن، ابداکشن، اداکشن، چرخش داخلی و خارجی و حرکت دورانی را انجام میدهد، ولی بهدلیل عمق استابولوم از شانه پایدارتر است.
اپوزیشن شست
اپوزیشن فقط نزدیک شدن ساده شست به انگشتان نیست؛ متاکارپ اول باید همزمان فلکس، ابداکت و بچرخد تا سطح پالمر شست مقابل سطح پالمر انگشتان قرار گیرد.
حرکات مفاصل ران، زانو، مچ و پا
| مفصل | نوع غالب | حرکات اصلی | نکته عملکردی |
|---|---|---|---|
| ران | گوی و کاسهای | فلکشن، اکستنشن، ابداکشن، اداکشن، چرخش داخلی و خارجی، حرکت دورانی | تحرک چندمحوری همراه با ثبات زیاد برای تحمل وزن |
| زانو | لولایی تعدیلشده | فلکشن و اکستنشن؛ چرخش محدود در فلکشن | در اکستنشن کامل قفل میشود و پایداری ایستادن را بالا میبرد. |
| مچ پا | لولایی | دورسیفلکشن و پلانتارفلکشن | دورسیفلکشن برای عبور پنجه از زمین هنگام گام برداشتن ضروری است. |
| مفاصل سابتالار و عرضی تارس | ترکیبی | اینورژن و اورژن | پا را با ناهمواری سطح زمین تطبیق میدهند. |
راه رفتن طبیعی محصول حرکت هماهنگ لگن، ران، زانو و مچ است. تغییر مختصر شیب لگن در صفحه کرونال، چرخش لگن در صفحه ترانسورس و فلکشن زانو باعث میشوند مرکز ثقل بدن هنگام راه رفتن نوسان زیادی نداشته باشد و مصرف انرژی کاهش یابد.
زانو و چرخش
زانو در اکستنشن کامل تقریباً اجازه چرخش نمیدهد، ولی پس از فلکشن، رباطها شلتر میشوند و چرخش محدود امکانپذیر میگردد. به همین علت چرخش ناگهانی روی زانوی نیمهخم میتواند مینیسکها و رباطها را آسیب بزند.
مچ پا در برابر پا
دورسیفلکشن و پلانتارفلکشن عمدتاً در مفصل تالوکروالاند؛ اینورژن و اورژن حاصل همکاری مفاصل سابتالار و میدتارسالاند. نسبت دادن همه چهار حرکت به یک مفصل، یک اشتباه رایج است.
مثلث فمورال و ناحیه اینگوئینال
مثلث فمورال در بخش فوقانی و قدامی ران، درست زیر رباط اینگوئینال قرار دارد و گذرگاه اصلی عصب، شریان، ورید و عروق لنفی بین شکم و اندام تحتانی است.
| جزء | ساختمان |
|---|---|
| قاعده یا حد فوقانی | رباط اینگوئینال |
| حد خارجی | لبه داخلی عضله سارتوریوس |
| حد داخلی | لبه داخلی عضله اداکتور لونگوس |
| کف | از خارج به داخل: ایلیاکوس، پسواس ماژور، پکتینئوس و اداکتور لونگوس |
| سقف | پوست، فاسیای سطحی و فاسیا لاتا |
ترتیب عناصر
از خارج به داخل، ترتیب اصلی به صورت NAVEL یادآوری میشود: Nerve, Artery, Vein, Empty space, Lymphatics. فضای خالی و لنفاتیکها در کانال فمورال قرار میگیرند.
ناحیه اینگوئینال بین رباط اینگوئینال در جلو و لبه قدامی استخوان لگن در عقب قرار دارد. قوس ایلیوپکتینئال این ناحیه را به دو قسمت تقسیم میکند: لاکونای عضلانی در خارج و لاکونای عروقی در داخل.
| بخش | محتویات اصلی | نکته |
|---|---|---|
| لاکونای عضلانی | ایلیوپسواس، عصب فمورال و عصب جلدی رانی خارجی | در خارج قوس ایلیوپکتینئال قرار دارد. |
| لاکونای عروقی | شریان و ورید فمورال، شاخه فمورال ژنیتوفمورال، لنفاتیکها و کانال فمورال | در داخل قوس قرار دارد و فمورال شیت را دربر میگیرد. |
دام آناتومیک
عصب فمورال داخل فمورال شیت نیست. این عصب در لاکونای عضلانی و خارج شریان فمورال قرار دارد؛ فمورال شیت فقط بخش عروقی را میپوشاند.
فمورال شیت، کانال فمورال و فتق فمورال
فمورال شیت امتداد قیفیشکل فاسیای ترانسورسالیس در جلو و فاسیای ایلیاک در عقب است. این غلاف حدود ۳ تا ۴ سانتیمتر همراه عروق فمورال پایین میآید و سپس با ادونتیس عروق ادغام میشود.
| کمپارتمان فمورال شیت | محتویات | کارکرد |
|---|---|---|
| خارجی | شریان فمورال | اجازه حرکت عروق هنگام تغییر وضعیت مفصل ران |
| میانی | ورید فمورال | فضای مجاور کانال، امکان اتساع ورید را فراهم میکند. |
| داخلی | کانال فمورال، چربی، لنفاتیک و گره عمقی اینگوئینال | فضای تطابقی برای اتساع ورید و مسیر لنفاتیک |
| مرز حلقه فمورال | ساختمان |
|---|---|
| قدامی | رباط اینگوئینال |
| خلفی | رباط پکتینئال و راموس فوقانی پوبیس پوشیده از پکتینئوس |
| خارجی | ورید فمورال و سپتوم بین ورید و کانال |
| داخلی | رباط لاکونار |
دهانه فوقانی کانال فمورال، حلقه فمورال است. این حلقه با فمورال سپتوم پوشیده شده و از سطح صفاق به صورت فرورفتگی کوچکی به نام فمورال فوسا دیده میشود. انتهای تحتانی کانال در پشت منفذ صافن و فاسیای کریبریفرم قرار دارد.
ویژگی فتق فمورال
فتق از حلقه فمورال وارد کانال میشود، به سمت پایین میآید و پس از خروج از منفذ صافن ممکن است به جلو و بالا برگردد؛ بنابراین مسیر آن میتواند حالت U شکل پیدا کند. توده معمولاً پایین و خارج تکمه پوبیس دیده میشود.
چرا خطرناک است؟
حلقه فمورال کوچک و مرزهای آن محکماند، بنابراین احتمال گیر افتادن و اختناق روده زیاد است. فتق فمورال در زنان شایعتر است و در صورت درد، قرمزی، استفراغ یا عدم جا رفتن باید اورژانسی ارزیابی شود.
نکته جراحی
برای گشاد کردن حلقه فمورال ممکن است رباط لاکونار بریده شود، اما باید به احتمال وجود شریان ابتوراتور نابجا در مجاورت آن توجه کرد؛ آسیب این شریان میتواند خونریزی شدید ایجاد کند.
| کلیدواژه سؤال | پاسخ | چرا؟ |
|---|---|---|
| فلکشن و اکستنشن | صفحه ساژیتال، محور کرونال | حرکت عضو جلو و عقب دیده میشود. |
| ابداکشن و اداکشن | صفحه کرونال، محور ساژیتال | عضو از خط وسط دور یا به آن نزدیک میشود. |
| مفصل تکمحوری چرخشی | مفصل محوری | حرکت حول محور طولی انجام میشود. |
| عنصر خارج فمورال شیت | عصب فمورال | در لاکونای عضلانی قرار دارد. |
| داخلیترین جزء ترتیب NAVEL | لنفاتیکها و کانال فمورال | در داخل ورید فمورال قرار میگیرند. |
| مرز داخلی حلقه فمورال | رباط لاکونار | در جراحی ممکن است برای آزادسازی فتق بریده شود. |
| توده پایین و خارج تکمه پوبیس | فتق فمورال | پس از عبور از حلقه و کانال در زیر رباط اینگوئینال دیده میشود. |
| توده بالا و داخل تکمه پوبیس | فتق اینگوئینال | مسیر آن از کانال اینگوئینال است، نه کانال فمورال. |
جمعبندی یکخطی بخش
حرکت را با صفحه و محور تحلیل کنید؛ مفصل را با ساختمانش بشناسید؛ و در کشاله ران همیشه ترتیب عصب، شریان، ورید و کانال فمورال را از خارج به داخل به خاطر بسپارید.