نمای کلی کمپارتمان قدامی ران
کمپارتمان قدامی ران در جلوی فمور قرار دارد و بیشتر عضلات آن برای دو کار طراحی شدهاند: فلکشن مفصل ران و اکستنشن مفصل زانو. عضلهای که از جلوی محور مفصل ران عبور کند معمولاً ران را خم میکند و عضلهای که از جلوی محور زانو بگذرد، زانو را راست میکند.
| گروه | عضلات اصلی | عمل غالب | عصبدهی |
|---|---|---|---|
| فلکسورهای عمقی ران | پسواس ماژور و ایلیاکوس | فلکشن قوی ران؛ کمک به چرخش خارجی | پسواس: شاخههای مستقیم شبکه کمری؛ ایلیاکوس: عصب فمورال |
| عضله نواری سطحی | سارتوریوس | فلکشن ران و زانو؛ کمک به ابداکشن و چرخش خارجی ران | عصب فمورال |
| اکستنسورهای اصلی زانو | چهارسر ران | اکستنشن زانو؛ رکتوس فموریس در فلکشن ران هم شرکت دارد | عصب فمورال |
| تثبیتکنندههای کمکی | تنسور فاسیا لاتا و آرتیکولاریس جِنو | تثبیت مفصل و کنترل فاسیا یا بورس فوقکشککی | گلوتئال فوقانی / شاخه وستوس مدیالیس از فمورال |
عصب اصلی این کمپارتمان عصب فمورال با ریشههای L2 تا L4 است. خونرسانی عمدتاً از شاخههای شریان فمورال و بهویژه شریان عمقی ران یا Profunda femoris تأمین میشود. خود شریان فمورال بیشتر نقش مسیر عبوری به سمت ساق را دارد، در حالی که شاخه عمقی آن بخش بزرگی از بافت عضلانی ران را تغذیه میکند.
ارتباط با ناحیه اینگوئینال
ایلیوپسواس و عصب فمورال از بخش عضلانی زیر رباط اینگوئینال وارد ران میشوند. شریان و ورید فمورال در بخش عروقی قرار دارند و عصب فمورال خارج از فمورال شیت است.
اصل عملکردی
عضلاتی که فقط از مفصل ران عبور میکنند، مثل ایلیوپسواس، روی زانو اثری ندارند. عضلاتی که از هر دو مفصل عبور میکنند، مثل سارتوریوس و رکتوس فموریس، در هر دو مفصل عمل دارند.
ایلیوپسواس؛ پسواس ماژور و ایلیاکوس
ایلیوپسواس از ترکیب دو عضله پسواس ماژور و ایلیاکوس ساخته میشود. این دو عضله در پایین به هم میپیوندند، از جلوی مفصل ران عبور میکنند و روی تروکانتر مینور فمور متصل میشوند. به همین دلیل قویترین فلکسور مفصل ران محسوب میشوند.
| عضله | مبدأ | اتصال | عصبدهی | عمل |
|---|---|---|---|---|
| پسواس ماژور | جسمها، دیسکها و زوائد عرضی مهرههای کمری | تروکانتر مینور همراه ایلیاکوس | شاخههای قدامی L1 تا L3 | فلکشن قوی ران؛ در صورت ثابت بودن ران، خم کردن تنه؛ تثبیت ستون کمری |
| ایلیاکوس | حفره ایلیاک و بخشهای مجاور لگن | تروکانتر مینور و ناحیه زیر آن | عصب فمورال L2 تا L3 | فلکشن ران و کمک به چرخش خارجی |
پسواس ماژور به دلیل اتصال به ستون کمری، فقط یک عضله اندام تحتانی نیست؛ بلکه در تثبیت ستون مهرهها و انتقال نیرو بین تنه و ران نیز نقش دارد. اگر فمور ثابت باشد، انقباض دوطرفه ایلیوپسواس میتواند تنه را به جلو خم کند، مانند شروع حرکت درازونشست.
بورس ایلیوپسواس
بورس بزرگی بین تاندون ایلیوپسواس و جلوی کپسول مفصل ران قرار دارد و اصطکاک را کاهش میدهد. التهاب آن در حرکات تکراری فلکشن ران میتواند درد کشاله ران ایجاد کند.
تست پسواس
اگر کشیدن پاسیو ران به اکستنشن یا فلکشن فعال ران باعث درد عمقی شکم و کشاله ران شود، درگیری پسواس، بورس ایلیوپسواس یا التهاب مجاور آن مطرح میشود.
آبسه پسواس
پسواس در عمق شکم و در مجاورت مهرههای کمری قرار دارد. عفونت یا آبسه در این عضله ممکن است با تب، درد کمر یا کشاله ران و درد هنگام اکستنشن مفصل ران تظاهر کند. دسترسی مستقیم به عضله دشوار است.
سارتوریوس و پنجهغازی
سارتوریوس بلندترین عضله بدن است. از خار خاصره قدامی فوقانی آغاز میشود، به صورت مایل از جلوی ران عبور میکند، پشت محور زانو میرود و در سطح داخلی و پروگزیمال تیبیا به پنجهغازی میپیوندد.
| ویژگی | سارتوریوس |
|---|---|
| مبدأ | خار خاصره قدامی فوقانی |
| اتصال | سطح داخلی پروگزیمال تیبیا، در بخش قدامی پنجهغازی |
| عصب | عصب فمورال L2–L3 |
| عمل روی ران | فلکشن، ابداکشن و چرخش خارجی |
| عمل روی زانو | فلکشن زانو و چرخش داخلی ساق در زانوی خمشده |
| نقش عملکردی | کمک به قرار دادن پا روی پای مقابل؛ تثبیت پویا در راه رفتن |
فاسیا لاتا برای سارتوریوس غلاف اختصاصی میسازد و عضله را هنگام انقباض در مسیر خود نگه میدارد. این غلاف بهویژه در بخش میانی و پایینی ران اهمیت دارد و از جابهجایی عضله به سمت خارج جلوگیری میکند.
| جزء پنجهغازی | کمپارتمان | مبدأ | ترتیب تقریبی اتصال |
|---|---|---|---|
| سارتوریوس | قدامی | ASIS | قدامی و سطحیتر |
| گراسیلیس | داخلی | پوبیس و راموس ایسکیوپوبیک | میانی |
| سمیتندینوسوس | خلفی | توبروزیته ایسکیال | خلفیتر و عمقیتر |
بورس پنجهغازی
بین تاندونهای پنجهغازی و بخش داخلی پروگزیمال تیبیا بورس قرار دارد. التهاب آن باعث درد در داخل زانو، کمی پایینتر از خط مفصلی، میشود و ممکن است با درد مینیسک داخلی اشتباه شود.
چرا زانو را خم میکند؟
با وجود آنکه سارتوریوس در جلوی ران دیده میشود، تاندون آن در پایین از پشت محور مفصل زانو عبور میکند؛ بنابراین در زانو فلکسور است، نه اکستنسور.
ساختمان مشترک عضله چهارسر ران
عضله چهارسر ران از چهار سر رکتوس فموریس، وستوس مدیالیس، وستوس لترالیس و وستوس اینترمدیوس تشکیل شده است. هر چهار سر در پایین به تاندون مشترک کوادریسپس متصل میشوند، این تاندون کشکک را در بر میگیرد و سپس به صورت رباط پاتلار تا توبروزیته تیبیا ادامه مییابد.
| ساختمان | نقش |
|---|---|
| تاندون کوادریسپس | انتقال نیروی چهار سر به قطب فوقانی کشکک |
| کشکک | استخوان سزاموئید داخل تاندون؛ افزایش بازوی اهرمی اکستنسورها و محافظت از جلوی زانو |
| رباط پاتلار | انتقال نیرو از کشکک به توبروزیته تیبیا |
| رتیناکولومهای کشکک | توزیع نیرو در دو طرف کشکک و کمک به ثبات آن |
چهارسر قویترین اکستنسور زانو است و برای برخاستن از صندلی، بالا رفتن از پله، دویدن و جلوگیری از خم شدن ناگهانی زانو ضروری است. ضعف شدید آن باعث میشود بیمار برای بلند شدن از دستهای خود کمک بگیرد یا هنگام راه رفتن زانو را با دست ثابت نگه دارد.
اکستنشن زانو
انقباض چهارسر، کشکک و رباط پاتلار را به بالا میکشد و در نهایت تیبیا را نسبت به فمور راست میکند. کشکک بازوی اهرمی عضله را افزایش میدهد و نیروی اکستنشن را مؤثرتر میسازد.
ثبات پویا
چهارسر علاوه بر حرکت، سطوح مفصلی زانو را پایدار نگه میدارد. ضعف آن میتواند حس خالی کردن زانو و افزایش حرکت غیرطبیعی مفصل ایجاد کند.
عصب مشترک
هر چهار سر از عصب فمورال عصب میگیرند. بنابراین ضایعه عصب فمورال باعث ضعف شدید یا فقدان اکستنشن زانو و کاهش یا حذف رفلکس پاتلار میشود.
رکتوس فموریس و سه عضله وستوس
| سر عضله | مبدأ | ویژگی اختصاصی | عمل |
|---|---|---|---|
| رکتوس فموریس | سر مستقیم از AIIS؛ سر بازتابی از بالای استابولوم | تنها سر دو مفصلی کوادریسپس | اکستنشن زانو و فلکشن ران |
| وستوس مدیالیس | خط اینترتروکانتریک، خط اسپیرال و لب داخلی لینهآ آسپرا | الیاف دیستال آن کشکک را به داخل میکشند | اکستنشن زانو و تثبیت داخلی کشکک |
| وستوس لترالیس | تروکانتر بزرگ، توبروزیته گلوتئال و لب خارجی لینهآ آسپرا | بزرگترین توده وستوس؛ کشش لترال بر کشکک | اکستنشن زانو |
| وستوس اینترمدیوس | سطوح قدامی و خارجی تنه فمور | در عمق رکتوس فموریس و غیرقابل لمس مستقیم | اکستنشن زانو |
رکتوس فموریس به دلیل عبور از دو مفصل در وضعیتهایی که ران فلکس و زانو اکستند است، مانند ضربه زدن به توپ، نقش پررنگی دارد. کشش همزمان آن در اکستنشن ران و فلکشن زانو بیشترین مقدار را پیدا میکند.
وستوس مدیالیس مایل
الیاف دیستال وستوس مدیالیس جهت مایل دارند و کشکک را به سمت داخل نگه میدارند. ضعف این بخش میتواند حرکت کشکک به خارج و درد پاتلوفمورال را تشدید کند.
تعادل نیرو روی کشکک
وستوس لترالیس و مسیر تاندون رکتوس تمایل به کشش خارجی دارند، در حالی که وستوس مدیالیس نیروی داخلی ایجاد میکند. تعادل این نیروها مسیر حرکت کشکک را در شیار فمور تنظیم میکند.
دام عملکردی
رکتوس فموریس در مفصل ران فلکسور است، نه اکستنسور. چون از جلوی محور مفصل ران عبور میکند، با ایلیوپسواس در خم کردن ران همکاری دارد.
تنسور فاسیا لاتا و آرتیکولاریس جِنو
| عضله | مبدأ و اتصال | عصب | عمل مهم |
|---|---|---|---|
| تنسور فاسیا لاتا | ASIS و بخش قدامی کرست ایلیاک؛ اتصال به ایلیوتیبیال تراکت و سپس کندیل خارجی تیبیا | عصب گلوتئال فوقانی L4–S1 | کشش فاسیا لاتا، فلکشن و ابداکشن ران، کمک به چرخش داخلی و تثبیت جانبی زانو |
| آرتیکولاریس جِنو | سطح قدامی دیستال فمور؛ اتصال به کپسول و بورس فوقکشککی | شاخه عصب وستوس اینترمدیوس یا مدیالیس از فمورال | بالا کشیدن کپسول و بورس هنگام اکستنشن زانو |
تنسور فاسیا لاتا همراه گلوتئوس ماکسیموس ایلیوتیبیال تراکت را تحت کشش نگه میدارد. این نوار فیبری در خارج ران تا توبروکل گردی در تیبیا ادامه دارد و به تثبیت لگن و زانو، بهویژه در ایستادن تکپا و راه رفتن، کمک میکند.
آرتیکولاریس جِنو
این عضله کوچک در عمق وستوس اینترمدیوس و جلوی انتهای دیستال فمور قرار دارد. هنگام اکستنشن زانو، بورس و کپسول فوقکشککی را بالا میکشد تا بین کشکک و فمور گیر نکنند.
استثنای عصبدهی
با وجود قرار گرفتن تنسور فاسیا لاتا در کنار عضلات جلوی ران، عصب آن فمورال نیست؛ بلکه از عصب گلوتئال فوقانی میآید.
نکته نامگذاری
واژه Articularis genu به معنی «عضله مفصلی زانو» است. اهمیت آن از قدرت حرکتی نیست، بلکه از محافظت مکانیکی کپسول و بورس فوقکشککی ناشی میشود.
معاینه و نکات بالینی
| ساختمان یا ضایعه | یافته حرکتی | یافته معاینهای یا حسی |
|---|---|---|
| آسیب عصب فمورال | ضعف شدید اکستنشن زانو؛ فلکشن ران نیز ممکن است ضعیف شود | کاهش رفلکس پاتلار؛ اختلال حس جلوی ران و داخل ساق |
| پارگی تاندون کوادریسپس | ناتوانی در اکستنشن فعال زانو یا بالا آوردن مستقیم ساق | فاصله قابل لمس بالای کشکک؛ کشکک ممکن است پایینتر قرار گیرد |
| پارگی رباط پاتلار | اختلال مکانیسم اکستنسور | کشکک ممکن است بالا کشیده شود و فاصله زیر آن لمس شود |
| ضعف وستوس مدیالیس | اختلال کنترل پاتلا در اکستنشن | تمایل به حرکت خارجی کشکک و درد پاتلوفمورال |
| بورسیت ایلیوپسواس | درد در فلکشن فعال یا اکستنشن پاسیو ران | درد عمقی کشاله ران؛ گاهی صدای تقه |
| بورسیت پنجهغازی | درد با راه رفتن یا بالا رفتن از پله | حساسیت داخل پروگزیمال تیبیا، پایینتر از خط مفصل |
تست قدرت کوادریسپس
بیمار در حالت نشسته زانو را در برابر مقاومت اکستند میکند. کاهش قدرت، آتروفی توده عضلانی یا ناتوانی در حفظ اکستنشن میتواند به ضایعه عصب فمورال، آسیب عضله یا اختلال مکانیسم اکستنسور اشاره کند.
رفلکس پاتلار
ضربه به رباط پاتلار، کشش ناگهانی کوادریسپس و سپس اکستنشن زانو ایجاد میکند. این رفلکس عصب فمورال و سگمانهای L3–L4، بهویژه L4، را بررسی میکند.
خطر بیثباتی زانو
چهارسر ضعیف نمیتواند در فاز تحمل وزن، فلکشن کنترلنشده زانو را مهار کند. بیمار ممکن است زانو را بیشازحد به عقب قفل کند یا با دست روی ران فشار دهد تا از خم شدن ناگهانی جلوگیری کند.
مرور عمیق و جمعبندی دامها
| کلیدواژه سؤال | پاسخ | چرا؟ |
|---|---|---|
| عضله عمقی و غیرقابل لمس جلوی ران | وستوس اینترمدیوس یا ایلیوپسواس | وستوس در عمق رکتوس و ایلیوپسواس در عمق کشاله ران قرار دارد. |
| فلکشن قوی مفصل ران | ایلیوپسواس | از جلوی محور ران عبور کرده و به تروکانتر مینور میچسبد. |
| عضله دو مفصلی چهارسر | رکتوس فموریس | مبدأ آن بالاتر از مفصل ران است و از زانو هم عبور میکند. |
| دررفتگی خارجی کشکک | ضعف وستوس مدیالیس | الیاف دیستال این عضله کشکک را به داخل تثبیت میکنند. |
| ناتوانی در اکستنشن زانو و کاهش رفلکس پاتلار | آسیب عصب فمورال | چهارسر و قوس آوران و وابران رفلکس از فمورال وابستهاند. |
| فلکشن زانو با وجود قرار داشتن عضله در جلوی ران | سارتوریوس | تاندون آن در پایین از پشت محور زانو عبور میکند. |
| درد داخلی زانو زیر خط مفصل | بورسیت پنجهغازی | بورس در محل اتصال سه تاندون به پروگزیمال تیبیا قرار دارد. |
| عضلهای که از گیر افتادن بورس فوقکشککی جلوگیری میکند | آرتیکولاریس جِنو | در اکستنشن کپسول و بورس را به بالا میکشد. |
| عصب استثنایی عضله جلوی ران | گلوتئال فوقانی برای TFL | تنسور فاسیا لاتا از نظر عصبدهی متعلق به گروه گلوتئال است. |
جمعبندی یکخطی بخش
ایلیوپسواس ران را خم میکند، سارتوریوس حرکت ترکیبی ران و زانو میسازد، چهارسر زانو را راست و پایدار میکند، و تعادل وستوس مدیالیس و لترالیس مسیر کشکک را کنترل میکند.