تعریف سلامت و شروع بحث عوامل اجتماعی
تعریف سلامت
سلامت، رفاه کامل جسمی، روحی و اجتماعی است و فقط به معنای نبود بیماری و معلولیت نیست. در درس، ابعاد سلامت بهصورت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی معرفی میشوند. بنابراین هر عاملی که روی زندگی روزمره، روابط، فرصتها، امنیت، درآمد، آموزش یا دسترسی به خدمات اثر بگذارد، میتواند به سلامت مربوط شود.
| پرسش اصلی درس | پاسخ مفهومی |
|---|---|
| آیا همه افراد جامعه از نظر سلامت در شرایط یکسانی هستند؟ | خیر. تفاوتهای سلامت میتواند به شرایط اجتماعی مرتبط باشد که مردم در آن به دنیا میآیند، زندگی میکنند، کار میکنند و پا به سن میگذارند. |
| چه چیزهایی روی سلامت اثر دارند؟ | محیط زندگی، ژنتیک، درآمد، سطح تحصیلات، روابط با دوستان و خانواده، و دسترسی به خدمات مراقبت سلامت. |
| چرا محیط مهم است؟ | چون محیط زندگی و کار، فرصتها و محدودیتهای فرد را میسازد و مسیر رفتار، بیماری، دسترسی به خدمات و کیفیت زندگی را تغییر میدهد. |
تعریف عوامل اجتماعی تعیینکننده سلامت و شواهد اهمیت آن
تعریف سازمان جهانی بهداشت
عوامل اجتماعی تعیینکننده سلامت، شرایطی هستند که افراد در آن رشد میکنند، زندگی میکنند، بزرگ میشوند، کار میکنند، با بیماری مقابله میکنند و در نهایت در همان شرایط میمیرند. این شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، زندگی انسانها و توزیع فرصت سلامت را شکل میدهند.
| عامل اجتماعی | توضیح |
|---|---|
| وضعیت اجتماعی-اقتصادی | درآمد، تحصیلات، شغل، امنیت شغلی، مسکن و جایگاه اجتماعی. |
| شرایط شغلی | نوع کار، امنیت شغلی، فشار کار، رضایت شغلی، حمایت در محیط کار و درآمد. |
| حمایتهای اجتماعی | خانواده، دوستان، شبکههای اجتماعی، سرمایه اجتماعی و دسترسی به منابع حمایتی. |
رودولف ویرچو
رودولف ویرچو، پزشک آلمانی و پدر پزشکی اجتماعی، از نخستین کسانی بود که به نقش عواملی فراتر از میکروارگانیسم و عوامل فردی اشاره کرد. او پزشکی را علمی اجتماعی میدانست و برای مقابله با بیماری و فقر، تغییرات اجتماعی را ضروری میشمرد.
نابرابری، بیعدالتی، برابری و عدالت
بیعدالتی در سلامت
نابرابریهای اجتماعی، دلیل اصلی و قابل اجتناب اختلاف در پیامدهای سلامت و امید زندگی بین گروههای مختلف جامعهاند. بیعدالتی در سلامت یعنی آن دسته از نابرابریهای اجتنابپذیر و غیرضروری سلامت که بهصورت غیرمنصفانه و ناروا ایجاد شدهاند.
| مفهوم | تعریف | نکته امتحانی |
|---|---|---|
| نابرابری سلامت | تفاوت در وضعیت سلامت یا پیامدهای سلامت بین گروهها. | هر نابرابری الزاماً بیعدالتی نیست، اما اگر اجتنابپذیر، غیرضروری و ناعادلانه باشد بیعدالتی است. |
| بیعدالتی در سلامت | نابرابری ناروا، غیرمنصفانه و قابل اجتناب در سلامت. | معادل مفهومی Health Inequity است. |
| برابری | برخورد یا توزیع یکسان برای همه. | ممکن است نیاز گروههای محروم را جبران نکند. |
| عدالت | بهرهمندی منصفانه و متناسب با نیاز. | هدف سیاستگذاری سلامت باید عدالت باشد، نه فقط برابری ظاهری. |
نمونههای نابرابری سلامت
اختلاف امید زندگی بین کشورها، تفاوت مرگ مادران، تفاوت مرگ کودکان زیر پنج سال، وضعیت نامطلوب برخی گروههای بومی، و تفاوتهای استانی در ایران نشان میدهد سلامت در سطح کشورها و حتی داخل یک کشور به شکل برابر توزیع نشده است. در منبع، مرگ کودکان زیر ۵ سال در کشور حدود ۱۴ در هزار تولد زنده و در سیستان و بلوچستان حدود ۲۰ گزارش شده و تفاوت سطح اجتماعی-اقتصادی یکی از دلایل این اختلاف دانسته شده است.
موقعیت اجتماعی-اقتصادی و سلامت
تعریف موقعیت اجتماعی-اقتصادی
موقعیت اجتماعی-اقتصادی را میتوان با معیارهایی مانند دستیابی به تحصیل، درآمد و شغل تعریف کرد. ارتباط بین سطح اجتماعی افراد و وضعیت سلامت، دوطرفه است: سلامت پایین میتواند وضعیت اجتماعی و اقتصادی را بدتر کند و وضعیت اجتماعی و اقتصادی پایین هم سلامت را تضعیف میکند.
| محور | نکته مهم |
|---|---|
| ابتدای تولد | وضعیت اجتماعی-اقتصادی میتواند از همان ابتدای تولد بر سلامت فرد اثر بگذارد. |
| تکامل ابتدای کودکی | ابعاد جسمی، اجتماعی-هیجانی، زبانی و شناختی کودک روی موفقیت تحصیلی، مشارکت اجتماعی-اقتصادی و سلامت آینده اثر قوی دارد. |
| محرومیت طولانیمدت | زندگی طولانی در خانوادههای دارای محدودیت اجتماعی-اقتصادی مانند نداشتن امنیت شغلی، تحصیلات پایین و مسکن نامناسب، خطر بیماریهای جسمی و روانی را افزایش میدهد. |
| رضایت شغلی | نارضایتی از شغل میتواند با سلامت افراد مرتبط باشد. |
| حمایت اجتماعی | حقوق شهروندی، احترام به افراد، تسهیلات رفاهی و تفریحی، حمایت مالی دولت از خانوادهها و تامین هزینههای سلامت از نیازهای اجتماعی مهماند. |
| نابرابری بالا | کشورهایی با نابرابری بالا معمولاً انسجام اجتماعی کمتر و خشونت بیشتری دارند. |
عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی
وقتی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بهصورت ناهمگون توزیع شوند، سطح سلامت افراد جامعه متفاوت میشود. محل اقامت، نژاد، شغل، جنسیت، تحصیلات، فرهنگ، ارزشها و سرمایه اجتماعی از عوامل مهم این تفاوت هستند.
محرومیت اجتماعی و اشتغال
محرومیت اجتماعی
محرومیت اجتماعی یعنی برخوردار نبودن از مزایا، حمایت، فرصتها، مشارکت و مهارتهای اجتماعی. محرومیت اجتماعی میتواند از راه تبعیض، احساس ننگ، آسیب روانی و کاهش دسترسی به خدمات، سلامت را تضعیف کند.
| گروههای در معرض محرومیت اجتماعی | چرا مهماند؟ |
|---|---|
| زنان | ممکن است با تبعیض، محدودیت فرصت و فشارهای اجتماعی بیشتری روبهرو شوند. |
| افراد بالای ۶۵ سال | در معرض انزوا، کاهش درآمد، نیاز مراقبتی و محدودیت مشارکت اجتماعی هستند. |
| مهاجران | ممکن است دسترسی کمتر به خدمات، حمایت و فرصت شغلی داشته باشند. |
| افراد دارای ناتوانی یا بیماری مزمن | خطر انگ، طرد، محدودیت مشارکت و هزینههای سلامت بیشتر است. |
| ترکتحصیلکردگان دبستان | فرصت آموزشی و شغلی کمتر، مسیر سلامت را در آینده محدود میکند. |
| افراد مجرد، خانوادههای تکوالد و اجارهنشین | ممکن است حمایت و امنیت اقتصادی و اجتماعی کمتری داشته باشند. |
| اشتغال و استخدام | اثر بر سلامت |
|---|---|
| بیکاری | استرس ناشی از عدم اشتغال بر سلامت جسمی و روانی اثر زیادی دارد. |
| نرخ بیکاری | مولفه اجتماعی-اقتصادی مهمی است که در سطح فردی به بیماریهای جسمی و روانی و در سطح جامعه به خشونت و ناهنجاری اجتماعی منجر میشود. |
| فرصت شغلی برای افراد ۱۵ سال به بالا | ایجاد فرصتهای شغلی مناسب میتواند کیفیت زندگی و سلامت افراد را افزایش دهد و به ارتقای سلامت جامعه و توسعه کشور کمک کند. |
مسکن، محل زندگی و محیط مناسب
مسکن و محل زندگی
دسترسی به مسکن مناسب، ایمن و در شأن افراد میتواند محرومیت، انزوای اجتماعی، بیخانمانی، بیماری جسمی و اختلال روانی ناشی از آن را کاهش دهد. محل سکونت نامناسب و با کیفیت پایین بر سلامت جسمی و روانی اثر میگذارد.
| گروه در خطر مسکن نامناسب | توضیح |
|---|---|
| افراد جوان | به دلیل درآمد کمتر، ثبات شغلی کمتر یا استقلال اقتصادی محدود. |
| افراد دارای ناتوانی درازمدت | نیازهای خاص و هزینههای بیشتر میتواند مسکن مناسب را دشوار کند. |
| افراد با درآمد پایین | احتمال زندگی در خانههای نامناسب یا محلههای کمبرخوردار بیشتر است. |
| افراد بدون شغل و بدون منبع درآمد | در معرض بیخانمانی، آسیب اجتماعی و اختلالات جسمی و روانی هستند. |
بیخانمانی در تهران
در منبع اشاره شده است که در سال ۱۳۹۳ حدود ۱۵ هزار بیخانمان در تهران زندگی میکردند و حدود ۸۰ درصد آنان به انواع مواد مخدر معتاد بودند. اعتیاد، فقر و مشکلات خانوادگی از علل عمده بیخانمانی معرفی شدهاند.
محیط مناسب یعنی فضایی که رشد، شکوفایی، فعالیت اجتماعی، ایمنی، رفتار هنجار و دسترسی به منابع را تقویت کند.
امکانات تفریحی، فرهنگی و فضای سبز کافی، فعالیت بدنی، تعاملات اجتماعی و دسترسی به غذای سالم را تقویت میکند.
آلودگی هوا و سرانه کم فضای سبز از بازدارندههای محیط شهری امناند و با بیماریهای تنفسی و قلبی-عروقی ارتباط دارند.
| نمونه مقایسهای | نکته |
|---|---|
| کانبرا، استرالیا | حدود ۹۸ درصد افراد در محلی زندگی میکنند که حداکثر ۴۰۰ متر با نزدیکترین فضای عمومی سبز و تفریحی فاصله دارد. |
| تهران | سرانه متوسط فضای سبز حدود ۱۵ متر ذکر شده، در حالی که برای کاهش آلودگی هوا عدد ۵۰ متر مطرح شده و فاصله قابل توجه وجود دارد. |
ابتدای کودکی و مسیر زندگی
چرا ابتدای کودکی مهم است؟
مطالعات نشان میدهند بنیان سلامت بالغین در دوران ابتدای کودکی و حتی پیش از تولد گذاشته میشود. کندی رشد و تکامل و حمایت ناکافی هیجانی و روانی در کودکی میتواند سلامت جسمی و روانی بزرگسالی را به خطر بیندازد و باعث اختلال عملکرد شناختی و هیجانی شود.
| عامل دوران بارداری/کودکی | پیامد محتمل |
|---|---|
| تغذیه نامناسب مادر | کندی رشد جنین و اثر بر رشد و نمو دوران کودکی. |
| استرس مادر | افزایش خطر مشکلات تکامل، سلامت روان و سلامت جسمی آینده. |
| مصرف سیگار، الکل یا مواد توسط مادر | اثر منفی بر جنین، رشد و سلامت آینده کودک. |
| عدم تحرک و مراقبت نامناسب دوران بارداری | کاهش فرصت رشد طبیعی و افزایش خطر بیماریهای جسمی و روانی در بزرگسالی. |
| حمایت هیجانی و روانی ناکافی | اختلال عملکرد شناختی و هیجانی در آینده. |
سیاستهای ابتدای کودکی
سیاستهای ارتقای سلامت در ابتدای کودکی باید بر فرصت برابر آموزش، تغذیه مناسب، آموزش سلامت، تسهیلات خدمات سلامت و پیشگیری، منابع اجتماعی و اقتصادی کافی پیش از بارداری، حین بارداری و دوران کودکی، و ایجاد و حمایت از ارتباط مناسب والدین و کودک از ابتدای تولد متمرکز باشد.
فقر، سرمایه اجتماعی، اعتیاد و غذا
| مفهوم | تعریف و نکته |
|---|---|
| فقر مطلق | نداشتن امکانات اولیه زندگی. |
| فقر نسبی | درآمد کمتر از ۶۰ درصد میانه جمعیت. |
| پیامد فقر نسبی | دسترسی کمتر به مسکن، آموزش، حملونقل مناسب و خدمات سلامت؛ در نتیجه به خطر افتادن سلامت. |
| محور | خلاصه نکته |
|---|---|
| فقر و محرومیت | میتوانند اثر چشمگیری بر سلامت داشته باشند و باعث مرگ زودرس شوند. افراد بیکار، گروههای قومی اقلیت و افراد بیخانمان در خطر فقر هستند. |
| چرخه آسیب | فقر، تبعیض نژادی، نژادپرستی، ننگ، خصومت و بیکاری، مشارکت اجتماعی و استفاده از خدمات اجتماعی را محدود میکند و سلامت را به خطر میاندازد. |
| موقعیتهای تشدیدکننده | طلاق، ناتوانی، بیماری و اعتیاد در منبع بهعنوان موقعیتهایی مطرح شدهاند که هرچه فرد بیشتر در آنها زندگی کند، سلامت بیشتر تهدید میشود. |
| سرمایه اجتماعی | سرمایه اجتماعی به کیفیت شبکهها، اعتماد، انسجام و مشارکت اجتماعی مربوط است و میتواند حمایت و امکان عمل جمعی برای سلامت را تقویت کند. |
| اعتیاد | اعتیاد هم پیامد محرومیت و هم عامل تشدید فقر، بیخانمانی، بیماری و طرد اجتماعی است. |
| غذا | دسترسی به غذای کافی، سالم و مقرونبهصرفه، از مسیر درآمد، محل زندگی، فرهنگ غذایی و امکانات محیطی با سلامت ارتباط دارد. |
مداخله و سیاستگذاری روی عوامل اجتماعی
چرا مداخله روی عوامل اجتماعی مهم است؟
اقدام روی عوامل اجتماعی تعیینکننده سلامت، راهی مناسب برای پیشگیری از بیعدالتی در سلامت است. این اقدام میتواند فاصله سلامت بین طبقات مرفه و محروم را کاهش دهد، از بسیاری از بیماریهای مزمن پیشگیری کند و هزینههای سالانه بیمارستانها را پایین بیاورد.
| حوزه سیاستگذاری | اقدامات پیشنهادی منبع |
|---|---|
| کودکی و پیش از بارداری | ارائه خدمات پیشگیری پیش از اولین بارداری برای مادر و جنین، تأسیس مراکز خدمات مرتبط با سلامت برای کودکان و دانشآموزان، ارتقای آموزش مدارس و افزایش آگاهی والدین. |
| آموزش برابر | ارتقای سطح کلی آموزش و فراهم آوردن فرصتهای برابر دستیابی به آموزش برای همه؛ نتیجه نهایی، سلامت بهتر مادر و کودک است. |
| تغذیه و خدمات سلامت | تغذیه مناسب، آموزش سلامت، خدمات سلامت و پیشگیری، منابع اجتماعی و اقتصادی کافی پیش از بارداری، در بارداری و دوران کودکی برای رشد و نمو طبیعی. |
| رابطه والدین و کودک | اطمینان از ایجاد و حمایت ارتباط مناسب بین والدین و کودک از ابتدای تولد. |
| شبکه حمایتی در گذرهای زندگی | در مراحل مهم زندگی مانند کودکی، تحصیل، اشتغال، ترک خانه، ازدواج و بازنشستگی، سیاستهای رفاهی باید قبل از ایجاد مخاطرات سلامت، شبکه حمایتی مناسب فراهم کنند. |
پیام سیاستی
اگر سیاستهای کشور عوامل اجتماعی سلامت را نادیده بگیرند، فراهم آوردن عدالت در سلامت بسیار دشوار میشود. سلامت باید در مرکز سیاستهای اجتماعی قرار گیرد تا سلامت بهتر و نابرابری کمتر حاصل شود.
مرور عمیق و دامهای امتحانی
نکات پرتکرار و دامدار
در تعریف سلامت، رفاه کامل جسمی، روحی و اجتماعی مطرح است. بنابراین پرسشهایی که سلامت را فقط به بیماری جسمی محدود میکنند، ناقصاند.
در منبع، ژنتیک و رفتارهای سلامت حدود ۲۵٪، فناوری پیچیده پزشکی کمتر از ۴٪ و عوامل اجتماعی بیش از ۵۰٪ در سلامت جمعیت نقش دارند.
هر اختلاف سلامت بیعدالتی نیست؛ وقتی اختلاف غیرضروری، قابل اجتناب و غیرمنصفانه باشد، بیعدالتی در سلامت محسوب میشود.
برابری یعنی توزیع یکسان؛ عدالت یعنی بهرهمندی منصفانه بر اساس نیاز. در سلامت، توزیع برابر خدمات همیشه شکاف سلامت را کم نمیکند.
وضعیت اجتماعی-اقتصادی پایین سلامت را بدتر میکند و سلامت پایین هم میتواند موقعیت اجتماعی-اقتصادی را تضعیف کند.
پایه سلامت بزرگسالی در کودکی و حتی قبل از تولد شکل میگیرد. تغذیه، مراقبت بارداری، حمایت روانی و آموزش والدین اهمیت دارند.
بیکاری در سطح فردی بیماری جسمی و روانی و در سطح جامعه خشونت و ناهنجاری اجتماعی را افزایش میدهد.
مسکن نامناسب، بیخانمانی، آلودگی هوا و کمبود فضای سبز با سلامت جسمی و روانی ارتباط دارند.
| کلیدواژه سؤال | پاسخ احتمالی | چرا؟ |
|---|---|---|
| شرایطی که افراد در آن به دنیا میآیند، زندگی میکنند، کار میکنند و پیر میشوند | عوامل اجتماعی تعیینکننده سلامت | تعریف اصلی SDH بر شرایط زندگی و کار در طول عمر تأکید دارد. |
| پدر پزشکی اجتماعی | رودولف ویرچو | او به نقش تغییرات اجتماعی در مقابله با بیماری و فقر اشاره کرد. |
| بیش از ۵۰٪ نقش در سلامت جمعیت | عوامل اجتماعی سلامت | در منبع سهم عوامل اجتماعی از فناوری و عوامل فردی بالاتر بیان شده است. |
| کمتر از ۴٪ | فناوری پیچیده پزشکی | با وجود هزینه زیاد، سهم آن در سلامت جمعیت کمتر از عوامل اجتماعی است. |
| اجتنابپذیر، غیرضروری و ناروا | بیعدالتی در سلامت | این سه ویژگی مرز بیعدالتی با صرف نابرابری است. |
| همه یکسان بگیرند | برابری | برابری به یکسان بودن توزیع اشاره دارد، نه لزوماً رفع نیاز. |
| همه بر اساس نیاز بهرهمند شوند | عدالت | عدالت هدف کاهش شکاف واقعی سلامت است. |
| تحصیل، درآمد و شغل | موقعیت اجتماعی-اقتصادی | اینها معیارهای اصلی تعریف SES در منبعاند. |
| عدم برخورداری از مزایا، حمایت، فرصت و مشارکت | محرومیت اجتماعی | تعریف اصلی Social Exclusion است. |
| افراد بیکار، اقلیت قومی، بیخانمان | گروههای در خطر فقر | در منبع بهعنوان گروههای در معرض فقر ذکر شدهاند. |
| درآمد کمتر از ۶۰٪ میانه جمعیت | فقر نسبی | تعریف عددی فقر نسبی در درس است. |
| نداشتن امکانات اولیه زندگی | فقر مطلق | تعریف فقر مطلق است. |
| تکامل ابتدای کودکی، اشتغال مناسب، حمایت اجتماعی، محیط زندگی | چهار حوزه اصلی مداخله | طبق شواهد، اقدام روی این چهار حیطه بیشترین اثر را بر سلامت دارد. |